bolet_marque
اِلهی عَظُمَ الْبَلاَّءُ وَبَرِحَ الْخَفاَّءُ وَانْکَشَفَ الْغِطاَّءُ وَانْقَطَعَ الرَّجاَّءُ وَضاقَتِ الاْرْضُ وَمُنِعَتِ السَّماَّءُ واَنْتَ الْمُسْتَعانُ وَاِلَیْکَ الْمُشْتَکی وَعَلَیْکَ الْمُعَوَّلُ فِی الشِّدَّهِ وَالرَّخاَّءِ اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ اُولِی الاْمْرِ الَّذینَ فَرَضْتَ عَلَیْنا طاعَتَهُمْ وَعَرَّفْتَنا بِذلِکَ مَنْزِلَتَهُمْ فَفَرِّجْ عَنا بِحَقِّهِمْ فَرَجاً عاجِلا قَریباً کَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ یا مُحَمَّدُ یا عَلِیُّ یا عَلِیُّ یا مُحَمَّدُ اِکْفِیانی فَاِنَّکُما کافِیانِ وَانْصُرانی فَاِنَّکُما ناصِرانِ یا مَوْلانا یا صاحِبَ الزَّمانِ الْغَوْثَ الْغَوْثَ الْغَوْثَ اَدْرِکْنی اَدْرِکْنی اَدْرِکْنی السّاعَهَ السّاعَهَ السّاعَهَ الْعَجَلَ الْعَجَلَ الْعَجَلَ یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطّاهِرینَ.       
۵۸ : ۰۲ - يکشنبه ۰۴ تير ۱۳۹۶ - 25 June 2017 -۱ شوال ۱۴۳۸
کد خبر: ۸۳۸
تعداد بازدید: ۶۹۴
تاریخ انتشار: ۲۸ شهريور ۱۳۹۵ - ۱۶:۱۷
شرح حال و زندگی حضرت امام حسن مجتبی(ع)/ درسنامه شماره ۱

بزرگ‌‌‏ترین اعتقاد پیروان مکتب اهل ‌بیت(ع) که آنان را از دیگر فرقه‏ های اسلامی ممتاز می گرداند، آن است که بر اساس فرمایشات حضرت پیامبر(ص) پس از آن حضرت، دوازده نفر امام به عنوان جانشین آن حضرت، رهبری امّت اسلامی را یکی پس از دیگری به عهده دارند.

اینکه پس از پیامبر(ص)، دوازده نفر جانشینی حضرتش را به عهده خواهند گرفت، حدیثی است که بسیاری از راویان از آن حضرت نقل کرده ‏اند و در کتاب‏ های معتبر شیعه و سنّی آمده است، ولی بسیاری از علماء اسلام نتوانستند آن دوازده نفر را با نام و نشانی معتبر مشخّص نمایند، زیرا آن آقایان نسبت به آنچه که پس از حضرت پیامبر(ص) به وقوع پیوست، تعصّب دارند و نتوانستند این فرمایش مسلّم پیامبر(ص) را جدای از آن وابستگی ‏های فکری پیگیری نمایند. بدین جهت در تعیین مصداق و معرّفی آن دوازده نفر دچار مشکل شده ‏اند.

ولی تنها گروهی که بین حقیقت و آنچه که به وجود آمد، فرق گذاشته و تعصّبی نسبت به برنامه ‏ی انجام شده ندارد بلکه به اقتضای عقل و منطق نسبت به اصل حقیقت تعصّب داشته و معتقد است آنچه باید پیروی شود اصل فرمایش پیامبر است نه رویدادهای پس از رحلت پیامبر، فقط شیعیانِ اهل ‌بیت(ع) هستند.

ما می ‏گوییم پیامبر اکرم(ص) در فرمایشات مکرّر، جانشینان خود را دوازده نفر معرّفی فرمودند و نام هر کدام از آن‌ها را هم بیان فرمودند، و ما به حکم قرآن و عقل می ‏بایست از آنان تبعیّت کنیم و حوادث و رویدادهای پس از رحلت پیامبر(ص)، به اعتقاد ما صدمه ‏ای نمی ‏زند.

به دنبال این نکته عرض می ‏کنیم، اوّلین جانشین پیامبر(ص)، حضرت امیرالمؤمنین(ع) است که وجود مقدّس پیامبر، مکرّر ایشان را به عنوان جانشین معرّفی فرموده ‏اند، از جمله در جریان غدیر خمّ که کاملاً برای هر مسلمانی ملموس و مشهود است و ما شرح زندگی حضرت امیرالمؤمنین(ع) را بیان کردیم.

حالا نوبت می ‏رسد به دوّمین جانشین پیامبر(ص)، یعنی حضرت امام حسن مجتبی(ع)، و به یاری خداوند شرح زندگی آن حضرت را شروع می ‏کنیم.

تاریخ ولادت

تاریخ‏‌نویسان در سال و ماه ولادت حضرت امام حسن مجتبی(ع) اختلاف نظر دارند، البته غالباً می‏ گویند ولادت آن حضرت در سال سوّم هجرت یا سال دوّم هجرت در پانزدهم ماه رمضان واقع شد، در هر حال با توجّه به اینکه تاریخ‌‏نویسان مختلف بوده ‏اند، و آنچه نوشته ‏اند به صورت خط کوفی بوده و خط کوفی شکل خاصّی داشته، چون در رسم‌‏الخط کوفی، حروف نقطه‏‌دار، بدون نقطه نوشته شده و نکته دیگر اینکه فاصله بین ولادت حضرت امام حسن مجتبی(ع) و حضرت امام حسین(ع) بنا به نقل‏های مختلف «شش ماه و ده روز» بوده و از سوی دیگر ولادت امام حسین(ع) را طبق برخی از روایات سوّم شعبان نقل کرده ‏اند، اگر ما این نظر را نسبت به ولادت امام حسین(ع) بپذیریم، باید بگوییم ولادت امام حسن(ع) در ماه رمضان نبوده چون اگر در ماه رمضان باشد و ولادت امام حسین(ع) در سوّم شعبان، فاصله‌‏ی بین این دو ولادت حدود یازده ماه می ‏شود، مگر اینکه سخن مرحوم مجلسی را در کتاب «مرآۀالعقول» درباره‌‏ی ولادت امام حسین(ع) بپذیریم که ایشان از قول شیخ طوسی فرموده است: تولّد امام حسین(ع) در آخر ماه ربیع‌‏الاول بوده و بدین ترتیب فاصله‌‏ی بین دو ولادت همان شش ماه و ده روز خواهد بود، سرانجام باید بگوئیم چون فاصله‌‏ی زمان ما با ولادت آن حضرت بسیار زیاد است، آنچه مسلّم است اصل ولادت آن حضرت است و اینکه ولادت امام مجتبی(ع) پیش از ولادت امام حسین(ع) بوده است.

نکته‌‏ی دیگر اینکه اگر ما روز پانزدهم رمضان را سالروز ولادت امام مجتبی(ع) بدانیم و روز سوم شعبان را ولادت امام حسین(ع) بدانیم و بدین مناسبت در آن دو روز جشن بگیریم ولی در واقع ولادت آن دو امام عزیز ما در آن دو روز نباشد مشکلی به وجود نخواهد آمد.

آنچه مسلّم است با پیوند دو نور و ازدواج حضرت امیرالمؤمنین(ع) با حضرت صدّیقه طاهره(س) پس از گذشت زمان کمی حضرت امام حسن مجتبی(ع) متولّد شدند، و با ولادت‌شان خانه‌‏ی حضرت علی(ع) را پر از شادی و سرور نمودند و به زندگی حضرت زهرا(س) نشاط و شادابی خاصّی بخشیدند، نه تنها حضرت علی و فاطمه(ع) غرق در سرور و شادی شدند، حضرت پیامبر(ص) نیز دلبستگی خاصّی به این مولود جدید پیدا کردند به گونه‌ای که تحمّل دوری و فراق امام حسن(ع) را نداشتند، بسیاری از روزها صبح برای دیدن فاطمه و حسن(ع) به خانه حضرت فاطمه(س) می‏ آمدند و عصر قبل از اینکه به منزل برگردند، به منزل حضرت فاطمه(س) می ‏آمدند و چشم‌شان به دیدن فاطمه و فرزند زیبایش روشن می ‏شد، آن هم فرزندی که از هر جهت شبیه خودِ آن حضرت بود.

چگونگی ولادت و نام‏گذاری آن حضرت

جابر ابن عبدالله انصاری می‏ گوید: هنگامی که فاطمه‏ زهرا(س)، امام حسن(ع) را به دنیا آورد، پیامبر خدا(ص) امر کرده بود که آن حضرت را در یک پارچه‌‏ی سفید بپوشند ولی زن‏هایی که دور حضرت فاطمه(س) بودند در هنگام ولادت توجّه نداشتند و نوزاد را در پارچه‌‏ای زرد رنگ پیچیدند، و حضرت فاطمه(س) به علی(ع) فرمود: اسم فرزند را انتخاب نما. علی(ع) فرمود: من در نام‌گذاری او بر پیامبر خدا(ص) پیشی نمی ‏گیرم، سپس قنداقه‌‏ی امام حسن(ع) را به محضر پیامبر خدا آوردند، پیامبر(ص) قنداقه را گرفته و بوسیدند و زبان خود را در داخل دهان امام حسن(ع) گذاشتند، امام حسن شروع به مکیدن زبان پیامبر فرمود، سپس پیامبر(ص) به آنان فرمود: آیا به شما نگفته بودم او را در پارچه‌‏ی سفید رنگی بپوشانید؟ سپس پارچه سفید رنگی طلب نمود و با دست خود، نوزاد را در آن پارچه قرار دادند، در گوش راست او اذان و در گوش چپ او اقامه گفتند، و به علی(ع) فرمودند: چه نامی برایش انتخاب کردی؟ علی(ع) عرض کردند: من در نامگذاری بر شما سبقت نمی ‏گیرم، پیامبر خدا(ص) فرمودند: من هم در نام‌گذاری از خدایم پیشی نخواهم گرفت، در این هنگام خداوند به جبرئیل خطاب فرمود که هم اکنون برای حبیبم محمّد، فرزندی به دنیا آمد به سوی محمّد برو و به او از طرف من و خودت سلام کن و تبریک بگو و به او بگو که علی برای تو همانند «هارون»[1] برای «موسی» است. این فرزند را به اسم فرزندِ هارون نام‏گذاری نما، جبرئیل به سوی پیامبر آمد و از طرف خداوند و خودش سلام و تبریک گفت و پیام خداوند را به آن حضرت رسانید، پیامبر(ص) فرمود: نام فرزند هارون چه بود؟ جبرئیل گفت: نام او «شُبَّر» بود، پیامبر(ص) فرمود: زبان من عربی است، جبرئیل گفت: نام او را «حسن» بگذار و پیامبر نام نوزاد را «حسن» گذاشته و هنگامی که امام حسین(ع) متولّد گردید، جبرئیل از سوی خداوند بر پیامبر نازل شد و عرض کرد: علی برای تو به منزله‌‏ی هارون برای موسی است، اسم فرزند دوّم او را به نام فرزند دیگر هارون نام‌گذاری نما، پیامبر(ص) سئوال کردند؛ نام او چه بود؟ جبرئیل گفت: «شُبَیر»، پیامبر(ص) فرمود: زبان من عربی است، جبرئیل گفت: نام او را «حسین» بگذار و پیامبر، نام «حسین» را انتخاب کردند.[2]

امام سجاد(ع) فرمودند: هنگامی که حضرت فاطمه(س) می ‏خواست وضع حمل نماید، پیامبر(ص) اسماء و امّ ایمن را فرستادند تا در موقع وضع حمل در کنار آن حضرت باشند و دستور دادند؛ آیۀ الکرسی و سوره‏ فلق و سوره ناس را بخوانند، اسماء می‏ گوید: من در تولّد امام حسن(ع)، قابله حضرت زهرا(س) بودم، هنگام ولادت امام مجتبی(ع) هیچ خونی از حضرت زهرا(س) ندیدم. عرض کردم: یا رسول‏الله من از فاطمه خون حیض و نفاس ندیدم، پیامبر(ص) فرمودند: آیا نمی دانی دخترم طاهره‌‏ی مطهّره است، هرگز از او خون حیض یا نفاس دیده نخواهد شد. این مضمون از حضرت امام رضا(ع) نیز نقل شده است.[3]

مراسم نام‌گذاری

شخصیّت‌های بزرگ عالم، چون تمام شئون آن‌ها در اختیار ذات مقدّس حق است، قهراً نام آن‌ها هم باید از سوی پروردگار باشد زیرا اسم باید دلالت بر مسمّی یعنی شخصی که این نام نشانه ‏ای از وجود اوست داشته باشد، به همین جهت از نظر اسلام، نام افراد و نام‌گذاری فرزندان مورد اهتمام قرار گرفته و یکی از حق‌‏هایی که فرزند به عهده‌‏ی پدر دارد این است که نام نیکو برای او برگزیند، ولی بزرگان عالم خلقت چون از هر جهت ساخته و پرداخته‌‏ی پروردگارند نام آن‌ها از سوی خداوند انتخاب می‏‌شود، خداوند در مورد فرزند حضرت زکریّا می‏‌فرماید: یا زَکَریّا اِنَّا نُبَشِّرُکَ بِغُلامٍ اِسمُهُ یَحیَی لَم نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِیّاً[4] به جناب زکریّا خطاب می‌‏فرماید: «ما تو را بشارت می ‏دهیم به فرزند پسری که نام او یحیی است، و در گذشته چنین اسمی را برای کسی قرار ندادیم.»

امام صادق(ع) از پدر بزرگوارشان نقل فرمودند: جبرئیل، اسم حسن بن علی را به عنوان هدیه از طرف خداوند همراه با پارچه ‏ای از لباس‌های بهشت برای رسول خدا(ص) آورد و اسم حسین هم از اسم حسن مشتقّ شده است[5].

صاحب کتاب «أسدالغابة» می ‌گوید که پیامبر نام آن حضرت را حسن نامیده و کنیه‌ی او را ابومحمّد نهاد و این اسم هرگز در زمان جاهلیّت سابقه نداشت.[6]

سنّت‏ های هنگام ولادت

امام صادق(ع) فرمودند: پیامبر خدا در تولّد امام حسن(ع) به دست خودشان ایشان را «عقیقه» نمودند (یعنی گوسفندی را قربانی کردند) و هنگامی که می ‏خواستند سر آن قربانی را ببرّند، فرمودند: بسم‏الله، این گوسفند عقیقه برای فرزندم حسن باشد، سپس دعا کردند: «اللَّهُمَّ عَظْمُها بِعَظْمِهِ وَ لَحْمُها بِلَحْمِهِ وَ دَمُهَا بِدَمِهِ وَ شَعْرُهَا بِشَعْرِهِ اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا وِقاءً لِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ.»[7]

«یعنی خداوندا استخوان و گوشت و خون و موهای این گوسفند در مقابل استخوان و گوشت و خون و موی او باشد، خداوندا این را سپری برای (حفظ) محمّد و آل محمّد قرار ده.»

صاحب کتاب «مجمع ‏البحرین» می‏ گوید: «عَقَّ» به معنی قطع کردن و جدا نمودن می ‏باشد و عقیقه از همین مادّه ‏ی «عقَّ» گرفته شده و «عقیقه» عبارت است از قربانی که در روز هفتم ولادت فرزند برای او سر می ‏برّند. شاید بدین جهت به او «عقیقه» گفته ‏اند که سر آن حیوان را از بدن او قطع می ‏کنند.

حسب و نسب آن حضرت

از میان همه ‏ی انسان‏ها بدون تردید کسی مانند امام مجتبی و امام حسین(ع)، نسب بالا و ویژه ندارد، بهتر است که این نکته را از «کمال ‏الدّین محمّد بن طلحه شافعی» نقل کنیم:

او می‏ گوید: امام حسن و امام حسین(ع) امتیازی دارند که هیچ کس دارای آن مزیّت نیست، آن دو نوه‏ های پیامبر خدا و ریحانه او و دو سیّد جوانان اهل بهشت هستند، جدّ آن‏ها پیامبر خدا و پدرشان علی بن ابیطالب و مادرشان طاهره‏ مطهّره زهرای بتول، دختر گرامی رسول خدا و سیّده ‏ی زن‏های همه ‏ی عالم می ‏باشد، نسب و قرابتی که مانند خورشید می ‏درخشد و مانند طلوع فجر، صبحگاهان بسان عمودی از نور جلوه کند. [8]

علّامه «اربلی» در این زمینه می‏ گوید:

نسب آن حضرت نسبی است که همه ‏ی نسب‏ها در نزد او ناچیز است و شرافت او شرافتی است که کتاب خداوند و روایات، آن را ستایش می ‏کند، او و برادرش دو درخت بزرگ و تنومند هستند که سراسر پاکی و قداستند و دو کانون جوانمردی و کرمند که عظمت آن، انسان را متحیّر می ‏کند و ایشان مردمک دو چشم آقائی و فخرند، آن دو فرزندان خانواده ‏ی شرف و کرامتند که ظاهر نمود بزرگی را در قبیله‏ ها تا این که گفته شد، شرف و جایگاه آن‌ها مانند ستاره ‏ی ثریّاست که دست احدی به آن نمی ‏رسد[9].

راستی اگر کمی دقّت شود، امام مجتبی و امام حسین(ع) در این فضیلت تنها هستند، دو شخصیّتی که هم پدر، صاحب مقام والا و ویژه ‏ی منحصر به خود می ‏باشد و هم مادر، کانون عصمت و پاکی است. از پیوند دو نور که هر دو از نور پروردگار ریشه گرفته ‏اند و هر دو در افق بالای فضیلت و بزرگی هستند، دو شخصیّتی که خدای‌شان به آفرینش آن دو بر خود می ‏بالد و اگر به خود تبریک گفته و خود را احسن الخالقین معرّفی فرموده بدان جهت است که در قلّه ‏ی عظمت خلقت آن دو عزیز گرامی را قرار داده و این امتیاز از آنِ این دو آقازاده، دو سیّد جوانان اهل بهشت است و در طول تاریخ از آدم تا خاتم کسی دیگر این موهبت را ندارد که پدرش شخصیّتی باشد که در معرکه ‏ی خونین اُحد و در چکاچاک شمشیرها، جبرئیل از سوی آفریننده ‏ی آن شخصیّت مأمور شود و فریاد بزند؛ «لا فَتَی اِلّا عَلیٌ» جوانمردی جز علی و در رتبه و مقام علی وجود ندارد، و مادرش، مخدّره ‏ای باشد که وقتی در محراب عبادت می ‏ایستد، ستونی از نور از محرابش به آسمان منتقل گردد و معبودش مفتخرانه به کرّ و بیان بفرماید: «اُنْظُرُوا اِلَی اَمَتی فاطِمَة» نگاه کنید و فاطمه ‏ام را ببینید... . به قول آن شاعر «خدا فخریّه دارد بر نمازش»، آری از صُلب پاک چنان پدری نزول اجلال فرموده و در صدف رحم پاک چنین مادری قرار گرفته و از شیره ‏ی جان «اَمَۀَ‌الله» تغذیه نموده و در لحظه ‏ی ولادت، اوّلین نوشیدنی او از نوک زبان حضرت رحمۀ للعالمین بوده و تقویت بافت جسم مبارکش از دهان مبارکی که قرآن، آن را ستوده و فرموده: لایَنْطِقُ عَنِ الهَوَی اِنْ هُوَ اِلّا وَحْیٌ یُوحَی از پیش خود سخنی نمی‏ گوید آنچه می ‏فرماید، وحی است که به زبان مبارکش القاء شده است، شما را به خدا تاریخ را ورق بزنید و همه ‏ی اسطوره ‌های فضیلت را مطالعه کنید. چنین شرافت و فضیلتی در جای دیگر می ‏بینید؟! هرگز.

جمال و شمائل امام مجتبی(ع)

رنگ صورت حضرتش سفید مایل به سُرخی بود، دو چشم مشکی و درشت و گونه ‏ای باز و خطّی از سینه تا شکم از مو داشت. محاسن انبوه و کوتاه و گردن آن حضرت گویا مانند تُنگی از نقره بود، استخوان‏هائی درشت و مابین دو چانه ‏ی حضرت با فاصله بود، صاحب قدّی متوسّط و از زیباترین مردم در زیبائی صورت بود و محاسن خود را پیوسته به رنگ مشکی خضاب می ‏فرمود، موئی مجعّد و بدنی معتدل و زیبا داشت.[10]

علّامه قَرَشی می‏ گوید:

این اوصاف و شمائل، طبق آنچه راویان حدیث از شمائل پیامبر خدا نقل می ‏کنند، شباهت فراوان به شمائل رسول خدا(ص) دارد. امام مجتبی(ع) همانطوری که در خلقت ظاهری شباهت تامّ به جدّش داشت، در اوصاف و اخلاقیات نیز شبیه ‏ترین مردم به جدّش بود، به عبارتی دیگر آن حضرت در کمالات و فضائل، صورت کوچکی از جدّش بود، آن امام عزیز مرتبه ‏ی بلند و عظمت نفسانی جدّ خویش را کاملاً نمایان می ‏نمود و شعاعی از نور پیامبر‌خدا(ص) بود که بعد از او امّت آن حضرت را به سوی حق و به شاهراه هدایت ارشاد می ‏فرماید. [11]

غزالی در «احیاء علوم ‏الدین» می ‏نویسد؛ پیامبر خدا به امام حسن(ع) فرمود: پسرم تو شبیه من هستی، در خلقت ظاهر و در اخلاق.

آری «حَسَن» از مادّه ‏ی «حُسن» به معنی زیبائی است و آن امام عزیز، زیبا به طور مطلق بود، زیرا زیبائی ‏ها نسبی است. انسان‏های عادی گاهی پاره ‏ای از اعضای آن‌ها زیباست، گاهی خلقت و قیافه ‏ی ظاهری فقط زیباست، امّا آن زیبائی که هم جسم مبارکش و هم خُلق و خوی گرامیش زیباست، زیبای مطلق که نازیبا در او وجود ندارد، امام مجتبی(ع) است. بدین ترتیب حضرتش مظهر جمال و زیبائی حضرت حق بود و بنا به فرمایش برخی از روایات، «حَسَن» از «اِحسان» است، پیامبر(ص) فرمودند: آسمان‌ها و زمین به «احسان» خداوند استوار است و حسن از احسان گرفته شده و علی و حسن دو اسم از اسامی خداوند است.[12]

فضائل امام مجتبی(ع)

بخشی از فضائل آن امام عزیز، مطالبی است که خداوند متعال در قرآن کریم بیان فرموده، البته آنچه را قرآن کریم درباره ‏ی امام مجتبی(ع) یا کلّ اهل ‌بیت(ع) بیان فرموده، آیات زیادی است که در این مختصر نمی ‌گنجد و بزرگان ما کتاب‌های زیادی در این زمینه نوشته ‏اند تحت عنوان آیات قرآن درباره ‏ی ولایت یا درباره ‏ی اهل بیت(ع)، مرحوم علّامه سیّد هاشم بحرانی کتابی در این زمینه نوشته در دو جلد و در مقدّمه ‏ی آن می ‏فرماید: بیش از پانصد آیه از قرآن در شأن اهل ‌بیت(ع) نازل شده، البته مطلب بالاتر از این است زیرا در برخی از روایات ما آمده که یک سوم قرآن در شأن آن بزرگان و دوستان آن‌هاست، یک سوم دیگر درباره ‏ی دشمنان آن‌هاست و یک سوم دیگر در موضوعات دیگر و ما فقط اشاره ‏ای به این موضوع کردیم و شرح این حدیث و روایات دیگر در این زمینه نیاز به فرصت دیگری دارد.

بعد از قرآن نوبت می ‏رسد به فرمایشات پیامبر اکرم(ص) و دیگر معصومین، سخنان پیامبر(ص) در مورد امام مجتبی(ع) دو دسته است؛ برخی از فرمایشات مخصوص به امام مجتبی(ع) است و برخی دیگر مشترک بین امام مجتبی و امام‌حسین(ع) است.

از میان آن فرمایشاتی که مخصوص امام مجتبی(ع) است چند نمونه عرضه می ‏داریم:

1ـ جابر می‏ گوید: پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

«مَنْ سَرَّهُ اَن یَنْظُرَ اِلَی سَیِّدِ شَبابِ اَهْلِ الجَنَّةِ فَلْیَنْظُرْ اِلَی الحَسَنِ بْنِ عَلیّ(ع)» «هرکس خوشحال می ‏شود و به وجد می ‏آید که آقا و بزرگ جوانان اهل بهشت را ببیند، به حسن بن علی(ع) نگاه کند.»[13]

2ـ راوی می‏ گوید: با پیامبر(ص) به مهمانی دعوت شده بودیم، در مسیری که می ‏رفتیم، امام حسن(ع) که در سنّ کودکی بودند میان کوچه بودند، پیامبر تا او را دیدند از ما فاصله گرفتند و به سرعت به سوی او رفتند، آغوش خود را گشودند، امام حسن گاهی از این طرف می ‏رفتند و گاهی از آن طرف و پیامبر به دنبال او می ‏رفتند تا آنکه او را گرفتند، یک دست مبارک را زیر چانه ‏ی او گرفته و دست دیگر را زیر سر او و او را در آغوش گرفته بوسیدند و سپس فرمودند: حسن از من است و من از او هستم، خداوند دوست می ‏دارد، هر کس او را دوست بدارد. [14]

3ـ امام باقر(ع) از پدران بزرگوارش از حذیفه نقل کرده ‏اند که گفت:

پیامبر اکرم(ص) در میان جماعتی از مهاجرین و انصار بر روی کوه اُحد بودند، ناگهان حسن بن علی(ع) از دور پیدا شد، در حالی که با آرامش و وقار خاصّی راه می ‏رفت، رسول خدا(ص) و همراهان‌شان به او چشم دوخته بودند، بلال عرض کرد: ای رسول خدا کسی را در (پای کوه) اُحد نمی ‏بینم که او را در بالا آمدن از کوه کمک کند، پیامبر(ص) فرمودند: همانا جبرئیل راه را به او نشان می ‏دهد، میکائیل او را یاری و همراهی می ‏کند و او فرزند من، روح و روان من، و پاره ‏ای از تن من است، او سبط اکبر من و نور چشمان من است. پدرم فدای او باد، آن‏گاه برخاست، و ما نیز به همراه او برخاستیم، در حالی که می ‏فرمود: تو سیب خوش بوی من، حبیب من، و سرور قلب من هستی، و دست آن حضرت را گرفته و با او راه می ‏رفت، ما نیز به همراه ایشان می ‏رفتیم تا آنکه رسول‌خدا(ص) نشستند و ما گرد آن حضرت حلقه زدیم، پیامبر در حالی که لحظه ‏ای چشم از میوه ‏ی دلش بر نمی ‏داشت، فرمود: او پس از من هادی و راهنمای امّت خواهد بود، و این هدیه ‏ای از طرف پروردگار جهانیان به من است، از من خبر می ‏دهد، و مردم را با آثار من آشنا می ‏کند، و سنّت و روش مرا زنده می ‏گرداند، و در کارهایش همان امور مرا عهده‏دار می ‏شود، خداوند تبارک و تعالی به او می ‏نگرد و او را غرق رحمت و محبّت خویش می ‏سازد، خداوند رحمت کند کسی را که این گونه او را بشناسد و به من در مورد او نیکی و احسان کند و مرا در مورد او گرامی بدارد. [15]

از میان ده‏ ها حدیثی که در فضیلت حضرت امام حسن مجتبی(ع) از پیامبر خدا رسیده است، به همین مقدار بسنده می ‏کنیم و اینک به برخی از آن فرمایشات که در مورد امام حسن و امام حسین(ع) است، به نوشتار خود زینت می ‏بخشیم.

1ـ پیامبر اکرم(ص) فرمودند: هنگامی که به معراج رفتم، وارد بهشت شدم از کنار درختی عبور کردم که بوی خوش عطر دل‏انگیز آن شگفت‏آور بود، جبرئیل گفت: ای محمّد از این درخت تعجّب مکن، به راستی که میوه ‏ی آن بسی گواراتر و لذّت ‏بخش ‏تر از بوی خوش آن است. آن‏گاه جبرئیل از میوه ‏ی آن به من داد، آنقدر لذّت‏بخش بود که از خوردن آن سیر نمی ‏شدم. سپس درخت دیگری را نشان داد و گفت: ای محمّد از این درخت و میوه ‏اش میل کنید که مزه ‏اش شبیه آن درخت است و به دنبال آن از میوه ‏اش به من داد. از بوی آن مشام من معطّر گشت و همچون درخت اوّل خوشمزه و لذیذ بود، به او گفتم: ای برادر، در میان درخت‏های بهشت نیکوتر و با طراوت ‏تر از این درخت‏ها ندیدم، جبرئیل گفت: ای محمّد آیا می ‏دانید نام این دو درخت چیست؟ گفتم نه نمی ‏دانم، گفت: یکی از آن دو حسن و دیگری حسین است. زمانی که به زمین آمدی بی‏درنگ با همسرت خدیجه(س) همبستر شو، بوی عطر میوه ‏ای که از آن دو درخت خوردی از تو خارج خواهد شد و فاطمه(س) به دنیا خواهد آمد، سپس او را به همسری برادرت علی(ع) درآور و برای او دو پسر متولّد خواهد شد، نام یکی از آن دو را حسن و دیگری را حسین بگذار، پیامبر اکرم(ص) فرمودند: آنچه برادرم جبرئیل گفت بدان عمل نمودم و هر چه گفته بود محقّق شد. پس از تولّد حسن و حسین روزی جبرئیل بر من نازل شد، به او گفتم: ای برادر چقدر مشتاق دیدن آن دو درخت هستم. جبرئیل گفت: ای محمّد مشتاق خوردن میوه ‏ی آن دو درخت شدی، حسن و حسین(ع) را بو کن، به همین خاطر پیامبر اکرم(ص) هرگاه مشتاق آن دو درخت می ‏شد حسن و حسین(ع) را می ‏بوئید و می ‏بوسید و می ‌فرمود: برادرم جبرئیل راست گفت، سپس حسن و حسین را می ‏بوسید و می ‏فرمود: ای یاران من به راستی من دوست دارم حیات و زندگی‏ام را میان این دو قسمت کنم به خاطر محبّتی که به آن‌ها دارم، اینان دو ریحانه ‏ی من و دو گل خوشبوی من در دنیا هستند.[16]

2ـ عامر شعبی می‏ گوید: حجّاج بن یوسف، شبی مرا احضار کرد، من ترسیدم از جا برخاستم وضو گرفتم، و وصیّت‏های خود را انجام دادم، سپس به حضور او رفتم. نگاه کردم دیدم آن بساط چرمی که افراد را بر روی آن شکنجه می ‏دادند گسترده و شمشیر را برهنه کرده است، به او سلام کردم، پاسخ مرا داد و گفت: نترس، امشب و فردا تا ظهر در امان هستی، سپس مرا نشانید و اشاره کرد مردی را آوردند که با غُل و زنجیر بسته بودند، به من گفت: این پیرمرد می‏ گوید حسن و حسین(ع) فرزندان رسول خدا(ص) هستند، باید دلیل و برهانی از قرآن ارائه کند و گرنه گردنش را می ‏زنم، گفتم بندهایش را باز کنید اگر دلیل و برهان اقامه کرد که ناگزیر آزاد است و اگر اقامه نکرد، شمشیر آماده است، بندهایش را باز کردند، نگاه کردم دیدم «سعید بن جبیر» است، خیلی برایش غمگین شدم و با خود گفتم برای ادّعایش دلیلی از قرآن خواهد آورد؟ حجّاج به او گفت: دلیل قرآنی خود را برای اثبات ادّعایت بگو و گرنه گردنت را می ‏زنم. سعید گفت: قدری مهلت بده، حجّاج مدّتی سکوت کرد و دوباره حرف خود را تکرار کرد، سعید گفت: قدری مهلت بده، منتظر باش، حجّاج باز مدّتی سکوت کرد و بار دیگر حرف خود را تکرار کرد، سعید گفت: پناه می ‏برم به خداوند از شرّ شیطان رانده شده، بِسْمِ‏ اللّه الرَّحمنِ الرَّحِیمِ، سپس این آیه را تلاوت کرد:

وَ وَهَبْنا لَهُ اِسْحقَ وَ یَعقُوب... وَ کَذلِکَ نَجْزِی المُحْسِنِینَ[17]

«اسحاق و یعقوب را به او (ابراهیم) بخشیدیم... و این گونه نیکوکاران را پاداش می ‏دهیم» بعد از قرائتِ این آیه ساکت شد. سپس به حجّاج فرمود: دنباله این آیه را بخوان، حجّاج گفت: و زکریّا و یحیی و عیسی و الیاس... سعید گفت: چگونه «عیسی» در اینجا در ردیف دیگران (به عنوان فرزندان حضرت ابراهیم) قرار گرفته است؟ حجّاج گفت: او از فرزندان حضرت ابراهیم بوده است، سعید فرمود: اگر عیسی را می ‏گوئی از ذریّه ‏ی ابراهیم است در حالی که برای او پدری نبوده بلکه او فرزند مریم است که مریم با فاصله ‏ای دور، نسبش به حضرت ابراهیم می ‏رسد، (بدین ترتیب جناب عیسی فرزند مریم و از طریق حضرت مریم با فاصله ‏ای دور نوه ‏ی دختری حضرت ابراهیم است و در این آیه خداوند حضرت عیسی را فرزند حضرت ابراهیم معرّفی کرده است) آیا حسن و حسین فرزندان حضرت زهرا(س) که از طریق آن حضرت بدون فاصله به پیامبر(ص) می ‌رسند، سزاوار نیستند که فرزندان پیامبر(ص) باشند؟

حجّاج پس از این سخنان مجبور شد، او را آزاد نموده و اجازه ‏ی رفتن داد، شعبی می گوید: فردای آن روز با خودم گفتم به دیدن این پیرمرد بروم و از معانی و مفاهیم قرآن از او استفاده کنم، قبلاً خیال می ‏کردم قرآن را می ‏دانم ولی حالا فهمیدم که هیچ نمی ‏دانم... .[18]

3ـ انس می‏ گوید: پیامبر خدا(ص) سجده می ‏فرمود، حسن یا حسین می ‏آمدند و بر پشت مبارک آن حضرت سوار می ‏شدند و آن حضرت، سجده را طولانی می ‏نمود، پس از نماز به پیامبر خدا گفته می ‏شد، سجده را طولانی کردید! حضرت می ‏فرمود: فرزندم بر پشت من سوار شد و من خوش نداشتم که او را در فرود آمدن شتاب زده گردانم.[19]

روایات زیادی از راویان متعدّد به همین مضمون نقل شده که حسنین(ع) در حال نماز بر پشت و گردن پیامبر(ص) سوار می ‏شدند و حضرت نماز را طولانی می ‏کردند و اگر در حال سجده بودند، سجده را طولانی می ‏کردند تا آن عزیزان به آرامی از پشت و گردن آن حضرت فرود آیند.

توجّه به این احادیث از راویان متعدّد بیان کننده ‏ی نکته ‏ی بسیار مهمّی است و آن اینکه رسول خدا(ص)، عبد مطلق پروردگار و بنده ‏ی واقعی او در حال عبادت پروردگار است و اقتضای این حالت آن است که به چیزی جز خدا توجّه نفرماید، در این بین وقتی پشت یا گردن حضرت سنگین می ‏شود و احساس می ‏فرماید آن دو عزیز یا یکی از آن دو روی پشت حضرتش قرار گرفته ‏اند، آیا ممکن است غیر از توجّه به پروردگار و عبادت ذات مقدّس حقّ، چیز دیگری پیامبر(ص) را به آن عمل وا دارد که سجده را طولانی کنند، نکند با یک حرکت ناگهانی آن عزیزان به زمین بیفتند و ناراحت شوند؟ و این نکته ‏ی بسیار مهمّی است، یعنی حفظ آن عزیزان و ناراحت نشدن آنان خود عبادت است آن هم عبادتی بزرگ برابر با ارزشِ عبادت پیامبر خدا(ص) .

فرمایشات پیامبر(ص) در معرّفی مقام امام حسن و امام حسین(ع) و همچنین شدّت علاقه ‏ی حضرت به آن دو بسیار زیاد است، به گونه ‏ای که در این مجموعه نمی ‏گنجد و ما برای حُسن ختام این بحث و آگاهی بیشتر خوانندگان عزیز به نقل یکی دو نمونه ‏ی دیگر از این قبیل بسنده می ‏کنیم:

1ـ از حضرت امام محمّدباقر(ع) روایت شده که فرمودند: شخصی در زمان پیامبر خدا(ص) گناهی مرتکب شده و از دیدگان مردم مخفی شد، روزی در مسیر در جایگاه خلوتی حسنین(ع) را دید، آن دو را گرفت و بر روی دو شانه ‏ی خود سوار کرده نزد پیامبر اکرم(ص) آمد و عرض کرد: یا رسول‏الله، من به خدا و به این دو نور دیدگانت پناه آورده ‏ام، پیامبر خدا از این کار او به گونه ‏ای خندیدند که دست مبارک‌شان را جلوی دهان گذاردند. سپس به او فرمود: برو تو را آزاد کردم و به حسن و حسین(ع) فرمود: شفاعت شما را در مورد او پذیرفتم، اینجا بود که خداوند متعال این آیه را نازل فرمود:

وَ لَوْ اَنَّهُم اِذ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُم جَاءُوکَ فَاسْتَغْفِرُوا اللّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُول لَوَجَدُوا اللّهَ تَوَّاباً رَحِیماً[20] «اگر مردم هنگامی که به خود ستم روا می ‏دارند و مرتکب گناه می ‏شوند نزد تو آیند و از خدا طلب آمرزش نمایند و رسول خدا(ص) برای آنان استغفار کند، خدا را بسیار توبه‏پذیر و مهربان می ‏یابند.» [21]

2ـ ابومحمّد علوی دینوری با سند خود از امام صادق(ع) روایت کرده که گفت: به آن حضرت عرض کردم چرا نماز مغرب سه رکعتی شد و چهار رکعت بعد از آن (به عنوان نافله ‏ی آن) و در وطن و مسافرت قصر و شکسته نمی ‏شود؟ امام(ع) فرمودند: خداوند متعال هر نمازی را در وطن دو رکعتی نازل فرمود، رسول خدا دو رکعت به آن افزود در صورتی که در وطن خوانده شود و در سفر دستور داد آن‏ها را به حالت «قصر» یعنی دو رکعتی بخوانند جز نماز مغرب و نماز صبح که به آن‏ها چیزی نیفزود.

هنگام نماز مغرب بود که خبر ولادت حضرت فاطمه(س) به آن حضرت رسید و آن بزرگوار به عنوان شکر خداوند یک رکعت به آن افزودند، هنگامی که امام حسن(ع) متولّد شد، دو رکعت بعد از آن (به صورت نافله) به عنوان شکرانه ‏ی ولادت او و چون حسین(ع) به دنیا آمد دو رکعت دیگر (باز به صورت نافله) به عنوان سپاس این موهبت به آن افزود و فرمود: برای مرد دو برابر بهره ‏ایست که زن می ‏برد، و آن را در وطن و در سفر به حال خودش باقی گذاشت. [22]

3ـ مرحوم محدّث قمّی می ‏نویسد: «ابن سکّیت» یکی از دانشمندان «امامیّه» یعنی شیعه است که به علم نحو، لغت، و ادبیّات عرب کاملاً آشنا بوده و بسیاری از مورّخان از او نام برده و تجلیل نموده ‏اند و او فردی مورد اطمینان و عالمی والامقام و از بزرگان شیعه است، «متوکّل عباسی» او را در پنجم ماه رجب سال 244 قمری به شهادت رسانید و علّت شهادتش این بود که:

روزی متوکّل به او گفت: کدام یک نزد تو محبوب‏ ترند، دو فرزند من یعنی «معتزّ» و «مؤیّد» یا حسن و حسین(ع)؟ ابن سکیّت که از این مقایسه به جوش و خروش آمده بود در پاسخ او گفت: سوگند به خدا بدون تردید (قنبر) غلام امیرمؤمنان(ع) از تو و فرزندان تو نزد من بهتر و محبوب ‏تر است، متوکّل به مأموران خبیث خود دستور داد که زبان او را از پشت سر بیرون آورند، آن‌ها به دستور او عمل کردند و ابن سکّیت از دنیا رفت.

علاّمه محمّدتقی مجلسی معروف به مجلسی اوّل می‏ گوید: امثال این بزرگان و مشاهیر واجب بودن تقیّه را می ‏دانستند ولی به خاطر خدا چنان خشم می ‏گرفتند و دچار غضب می ‏شدند که با شنیدن این سخن‏های نامربوط، اختیار خود را از کف می ‏دادند و این مطلب برای کسی که غیرت و قوّتی در دین داشته باشد روشن و آشکار است.[23]

امام مجتبی(ع) و خانواده

آنچه از فضائل امام حسن(ع) گفته شد که شاید یک صدم از آنچه در سخنان گهربار پیامبر خدا(ص) و دیگر معصومین(ع) نقل شده است، نمی ‏شود، صرف‌نظر از لطف الهی و اینکه خداوند آن امام عزیز را برگزیده و برای هدایت و رهبری امّت ساخته و آنچه از فضیلت و مکرمت لازم بوده به ایشان عنایت فرموده، زیرا بدیهی است وقتی خداوند آن حضرت را هادی و راهبر جامعه قرار می ‏دهد، باید همه ‏ی ابزار لازم را به آن وجود گرامی عنایت فرماید.

نکته ‏ی مهم دیگر در این زمینه بزرگی و عظمت خانواده و ریشه و تبار آن امام است زیرا بدون تردید این شاخه از درخت پربرکت نبوّت و این گل از گلستان رسالت است، آن خانواده ‏ای که فضائل و برکاتی از این نمونه دارد که اینک توجّه خوانندگان را به آن جلب می ‏کنیم:

حضرت امیرالمؤمنین(ع) می ‏فرماید: همانا حسن و حسین دو سبط این امّت هستند و محلّ و منزلت آن دو نسبت به رسول خدا(ص) مانند جایگاه دو چشم نسبت به سر انسان است، و امّا موقعیّت من، موقعیّت دست نسبت به بدن است و امّا فاطمه(س) شأن او شأن قلب نسبت به جسد است، مَثَل ما مَثَل کشتی نوح است، کسی که بر آن سوار شود، از هلاکت نجات می ‏یابد و کسی که از آن روی گرداند غرق خواهد شد. [24]

مرحوم آیۀالله رحمانی همدانی مؤلّف کتاب «الامام المجتبی...» بعد از نقل این حدیث می ‏فرماید:

علّامه ‏ی مجاهد سیّد شرف‏الدّین (از عالمان بزرگ و شخصیّت‏های کم‏نظیر تاریخ شیعه که در لبنان بودند و خدمات شایانی به مکتب و مذهب مقدّس اهل ‌بیت(ع) داشته ‏اند و کتاب‏ها و نوشته‏ های گرانسنگی از آن عالم مجاهد در زمینه ‏ی ترویج مذهب اهل ‌بیت(ع) و پاسخ به شبهات و یاوه‏گوئی‏های مخالفین، در اختیار پیروان مذهب ما قرار گرفته است) می ‏فرمایند:

از چیزهائی که مردم را وا می ‏دارد تا به آستان اهل ‌بیت(ع) گردن نهند و مؤمن را ناچار می ‏سازد که در امر دین به آن بزرگواران روی آورد این‌گونه فرموده‏ های پیامبر اکرم(ص) است از جمله:

«آگاه باشید همانا مَثَل اهل بیت من در میان شما، مَثَل کشتی نوح است، هر کس بر آن سوار شود، رهائی می ‏یابد و کسی که آن را رها کند، غرق می ‏شود.»، «آگاه باشید، همانا مَثَل اهل بیت من در میان شما، مَثَل کشتی نوح است، هر کس در آن سوار شود نجات پیدا می ‏کند و کسی که آن را رها کند غرق می ‏شود و همانا مَثَل اهل بیت من در میان شما مَثَل «باب حِطَّة»[25] در میان بنی‏اسرائیل است که هر کس در آن وارد شود آمرزیده می ‏گردد.»، «ستارگان ایمنی بخش اهل زمین از نابودی و اهل بیت من باعث امنیّت امّت از اختلاف هستند، هنگامی که برخی از اعراب با آن‌ها (پیروان من در احکام الهی) مخالفت کنند دچار اختلاف می ‏شوند و حزب و گروه شیطان می ‏گردند.[26]

مرحوم سیّد شرف‏الدّین در ادامه می ‏فرماید: و این نهایت به کارگیری قدرت و توان است تا امّت را به پیروی از آن بزرگواران مُلزم ساخته و از مخالفت آنان بازدارند و در تمام فرهنگ‏ها و لغت‏های بشر، مستدلّ ‏تر از این کلمات نمی ‏توان یافت.

و معلوم است که مراد از تشبیه نمودن آن بزرگواران به کشتی نوح این است که هر کس در امر خود به آن‌ها پناهنده شود و اصول و فروع آن را از امامان بزرگوارش بگیرد از عذاب دوزخ نجات پیدا می ‏کند و هر کس از آنان روی گرداند مانند کسی است که در روز طوفان (نوح) به کوه پناه برد تا از آن حادثه و امر الهی در پناه کوه حفظ شود ولی سرانجام در آب غرق شود، و وجه تشبیه اهل ‌بیت(ع) به «باب حطّة» این است که خداوند متعال آن درب را مظهری از مظاهر تواضع در برابر جلال و عظمت او و فروتنی در پیشگاه حکم و فرمانش قرار داد و این وسیله ‏ای برای آمرزش بنی‏اسرائیل بود و تسلیم شدن و تبعیّت کامل این امّت از اهل بیت پیامبر(ص) و پیروی از امامان اهل بیت را نیز مظهری از مظاهر تواضع در برابر جلال و عظمت خداوند و فروتنی در پیشگاه حکم و فرمانش قرار داد و این وسیله ‏ای برای آمرزش آنان است.

«ابن حجر» بعد از بیان این حدیث‏ها و مانند آن گوید:

علّت تشبیه اهل ‌بیت(ع) به کشتی این است که هر کس آن‌ها را دوست بدارد و از جهت شکر نعمت، شرافت‏دهنده ‏ی آنان را تعظیم کند و راه هدایت علمای آنان را بپیماید، از تاریکی مخالفت‏ها رهائی یافته است و کسی که از آن سر باز زند در دریای کفر نعمت الهی و ناسپاسی غرق شود و در میان طغیان و سرکشی هلاک گردد، و وجه تشبیه آنان به «باب حطّة» این است که خداوند داخل شدن از آن درب را (چه باب اریحاء باشد یا بیت‏المقدّس)[27] به همراه سجده که مظهر تواضع است و گفتن «حطّة» که به معنی استغفار و طلب آمرزش است، وسیله و سبب آمرزش بنی‏اسرائیل قرار داده بود، برای این امّت هم دوستی با اهل ‌بیت(ع) را سبب آمرزش آنان قرار داده است.

علّامه سیّد شرف‏الدّین در ادامه می ‏فرماید: همانا تعبّد و تسلیم ما در اصول و فروع دین به غیر از مذاهب چهارگانه ‏ی اهل سنّت نه به خاطر حزب‏گرائی و تعصّب است و نه به خاطر شک و تردید در راستگوئی و درست‏گوئی پیشوایان آن مذهب‏ها یا نبود عدالت در آنان و امانت و پاکی و مقام علمی آنان است، بلکه این گونه فرمایشات پیامبر(ص) دلیل شرعی محکمی است برای ما که باید از مذهب اهل ‌بیت(ع) پیروی کنیم، پیامبری که جایگاهش، رسالت از سوی خداوند و همواره محلّ رفت و آمد فرشتگان و فرود آمدن وحی و نزول قرآن کریم است، ما را به این پیروی ملزم ساخته و تنها راهی که برای سعادت ما معرّفی فرموده فقط و فقط پیروی از امامان اهل ‌بیت(ع) است.

بنابراین ما در فروع دین و عقاید آن و اصول فقه و قواعد آن و معارف قرآن و سنّت و علم اخلاق و سیر و سلوک به آن بزرگواران روی آورده ‏ایم و این به خاطر تسلیم بودن در برابر دلیل و برهان و تعبّد در برابر سنّت پیامبر اکرم(ص) سرور پیامبران و رسولان است که درود خدا بر او و همه ‏ی آل و خاندان او باد.[28]

امام مجتبی(ع) و مقام امامت

از بحث‏هائی که معمولاً سیره‏نویسان و کسانی که تاریخ زندگی امامان ما را نوشته ‏اند، در اوّل هر کتابی که به نام یکی از امامان(ع) نوشته ‏اند، از دلیل‏های امامت آن حضرت بحث کرده و مطالبی در جهت اثبات آن نوشته ‏اند ولی چون این مسئله مربوط به اعتقادات است و بحث ما در این نوشتار مختصر شرح زندگی آن عزیزان است، از نوشتن آن و شرح طولانی دلیل‏های امامت حضرت امام مجتبی(ع) صرف‌نظر می ‏کنیم و تنها به یکی دو نکته بسنده می ‏کنیم:

نکته ‏ی اول اینکه طبق فرمایش مسلّم حضرت پیامبر(ص) که راویان مختلف از آن حضرت نقل کرده ‏اند، آن حضرت فرمودند:

«اِنِّی تارِکٌ فِیکُمُ الثِقْلَیْنِ، کِتابَ الله وَ عِترَتِی اَهلَ بَیتِی»

«من از میان شما می ‏روم ولی دوستی گرانقدر در میان شما می ‏گذارم، آن دو عبارت است از کتاب خدا و خاندان من.»

«وَ اِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْض»

«و آن دو هرگز از هم جدا نمی ‌شوند تا زمانی که کنار حوض (کوثر) بر من وارد شوند.»

شرح این حدیث و سند آن و آنچه بزرگان از دانشمندان شیعه و سنّی در مورد آن گفته ‏اند، به تنهائی در خور یک نوشتار سنگین و کتاب بزرگ است ولی ما به طور اجمال به آن اشاره نمودیم.

نکته ‏ی دوّم فرمایشی است از وجود مقدّس پیامبر اکرم(ص) در مورد جانشینان خودشان که ما در اوّل این جزوه به آن اشاره نمودیم و هم‏اکنون به جهت تذکّر و قرار دادن آن در ردیف دلیل‏های امامت عرضه می ‏داریم و همانطوری که در اوّل جزوه گفتیم، این حدیث نیز مسلّم و غیرقابل خدشه است و هیچ کدام از گروه‏ های مسلمان نتوانسته ‏اند آن دوازده نفر را نام ببرند به گونه ‏ای که مورد طعن دیگران قرار نگیرند، تنها مذهب و مکتب مقدّس اهل ‌بیت(ع) است که توانسته نام آن دوازده نفر را طبق فرموده برخی دیگر از فرمایشات پیامبراکرم(ص) به صورت مستدلّ بیان نماید. و جالب این است که دوازده نفری که در مذهب شیعه به عنوان دوازده جانشین پیامبر اکرم(ص) مطرح هستند، از نظر اخلاقی و سلوک اجتماعی و همچنین از نظر علمی و پاسخ به مشکلات و شبهات دین سرآمد بوده و هیچکدام از پیروان مذاهب دیگر نتوانسته ‏اند در این جهت نقطه ‏ی ضعفی از آن بزرگان ارائه نمایند.

نکته ‏ی سوّم اینکه خودِ وجود مقدّس پیامبر(ص) که تعداد جانشینان خود را دوازده نفر بیان داشته ‏اند در برخی از فرمایشات مسلّم خود نام یک یک آن عزیزان را به طور دقیق و مشخّص بیان فرموده ‏اند به طوری که سیر تاریخ و عرضه شدن آن عزیزان کاملاً فرمایشات پیامبر اکرم(ص) را عملاً توضیح می ‏دهد.

نکته ‏ی چهارم اینکه در مورد شخص امام مجتبی(ع) به خصوص و اینکه آن حضرت بعد از امیرالمؤمنین(ع) دوّمین جانشین پیامبرند، فرمایشات زیادی از آن حضرت نقل شده است.

نکته ‏ی پنجم اینکه وقتی حضرت امیرالمؤمنین(ع) به عنوان جانشین اوّل پیامبر(ص) از سوی آن حضرت معرّفی شده ‏اند و با بیانات محکم و مستدلّ امامت آن حضرت را در جای جای تاریخ گوشزد فرمودند، امام امیرالمؤمنین(ع) نیز به عنوان اوّلین امام، جانشین خودشان را که دوّمین امام خواهد بود مکرّراً معرّفی فرموده ‏اند و حضرت امام مجتبی(ع) را در موارد متعدّد با نام و نشان ذکر کرده ‏اند.

بدین ترتیب ما در این نوشتار، شرح زندگی شخصیّتی را پی می ‏گیریم که در اعتقاد پیروان مکتب مقدّس اهل ‌بیت(ع) دوّمین امام معرّفی شده از سوی پیامبراکرم(ص) و حضرت امیرالمؤمنین(ع) امام اوّل و جانشین نخست پیامبراکرم(ص) هستند.

اینک به برخی از فضائل آن امام عزیز توجّه می ‏کنیم.

علم و دانش امام مجتبی(ع)

علم امام(ع) و منابع آن، یکی از مهمترین مباحث اعتقادی مربوط به امامت و خلافت است که در راستای شناخت و معرفت امام(ع) باید به آن پرداخت.

امام(ع) علاوه بر دانش‏هائی که هر انسانی می ‏تواند از طریق حواسّ ظاهری و یا از طریق اکتساب و فراگیری از دیگران داشته باشد، علوم دیگری را نیز از سوی پروردگار یا به طور مستقیم یا از طریق پیامبر اکرم(ص) دارا می ‏باشد. خداوند این علوم را فقط به کسانی عنایت می ‏فرماید که آنان را برای زعامت، ریاست و رهبری مردم برگزیده باشد، این علم دریائی است که هرگز کسی به ساحل آن نرسیده و هیچ غوّاصی جز افراد مورد تأیید خداوند، عمق آن را نمی ‏یابد. ما در این مختصر تعدادی از سخنان امام مجتبی(ع) که در جواب سئوالات دیگران آمده و دلالت بر فراست و علم وافر آن حضرت و تسلّط کامل حضرت به علوم و دانش‏های پنهان و آشکار دارد ، نقل می ‏کنیم.

1ـ امام محمّد باقر(ع) از پدران پاک‌شان، از جناب حذیفه نقل فرمودند:

روزی پیامبر خدا(ص) با جمعی از مهاجرین و انصار بر فراز کوهی نشسته بودند، در این هنگام امام حسن(ع) که با وقار و سنگینی خاصّی قدم بر می ‏داشت بر رسول خدا(ص) وارد شد، رسول مکرّم اسلام نگاهی به فرزندشان امام‌حسن(ع) نموده و به سیمای نورانی آن حضرت خیره شدند، کسانی که همراه رسول خدا(ص) بودند همگی به امام حسن(ع) خیره شدند، در این هنگام بلال به پیامبر عرض کرد: یا رسول‏الله همراه حسن بن علی(ع) چه می ‏بینید؟ فرمود:

«اِنَّ جِبرِئیلَ یَهْدِیهِ وَ مِیکائیلَ یُسَدِّدُهُ وَ هُوْ وَلَدیِ و الطَّاهِرُ مِنْ نَفْسِی وَ ضِلْعٌ مِنْ اَضْلاعِی وَ هَذا سِبْطی وَ قُرَّۀُ عَینی بِاَبِی هُوَ»

«جبرئیل او را همراهی نموده و میکائیل او را مدد می ‏کند، او فرزند من و به وجود آمده از من، و پاره ‏ی تن من است، او سبط[29] و نور دیده ‏ام می ‏باشد، پدرم فدای او باد.»

و به دنبال این سخن از جای خود برخاسته و ما هم با آن حضرت برخاستیم، پیامبر(ص) به امام مجتبی(ع) فرمودند:

«اَنْتَ تُفَّاحَتِی وَ اَنْتَ حَبِیبِی وَ بَهْجَۀُ قَلْبی»

«تو ثمره ‏ی دل، حبیب من و مایه ‏ی خشنودی قلب من می ‏باشی.» و دست امام مجتبی(ع) را گرفته و نزد خود نشانیدند و ما هم گرد پیامبر نشستیم در حالی که پیامبر خدا(ص) چشم از امام مجتبی(ع) بر نمی ‏داشتند، فرمودند:

«اِنَّهُ سَیَکُونُ بَعْدِی هَادِیاً وَ مَهْدِیّاً (هذا) هَدِیّۀٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ لِی یُنْبِئُ عَنِّی وَ یُعَرِّفُ النَّاسَ آثارِی وَ یُحیِی سُنَّتی وَ یَتَوَلَّی اُمُوری فِی فِعْلِهِ وَ یَنْظُرُاللهُ اِلَیْهِ وَ یَرْحَمُهُ، رَحِمَ اللهُ مَنْ عَرِفَ ذَلِک وَ بَرَّنِی فِیهِ وَ اَکْرَمَنِی فِیهِ.»

«به راستی که بعد از من این فرزندم هدایت کننده ‏ی امّت خواهد بود، او هدیه ‏ای از جانب پروردگار جهانیان برای من است. او از من خبر می ‏دهد و آثار مرا به مردم معرّفی می ‏کند و سنّت و روش مرا زنده می ‏کند و با رفتارش امور مرا به عهده گرفته و سرپرستی می ‏نماید، خداوند نیز به او با نظر مهر و رحمت نگاه می ‏کند، خداوند رحمت کند کسی که این مقام و منزلت را برای او بشناسد و با احترام به او به من نیکی نموده و مرا در مورد او گرامی بدارد.»

هنوز کلام رسول خدا(ص) تمام نشده بود که ناگهان مرد عربی از دور پیدا شد، او در حالی که عصای خود را به زمین می ‏کشید، اندک اندک نزدیک می ‏شد. پیامبر خدا(ص) وقتی نگاهش به مرد عرب افتاد، به اصحاب خود فرمود: مردی به سوی شما می ‏آید که کلماتی تند و خشن بر زبان جاری می ‏کند و باعث خشم شما می ‏گردد، او از شما سئوالی نموده و سخن او توأم با تندی و غضب است، مرد عرب به جمع اصحاب رسیده و بدون آنکه سلامی کند پرسید؛ کدام یک از شما محمّد می ‏باشد؟ به او گفتم از او چه می ‏خواهی؟ در این هنگام رسول خدا فرمودند: آرام باشید، (او پیامبر را شناخت و با گستاخی) گفت: ای محمّد، من پیش از آنکه تو را ببینم کینه و دشمنی تو را در دل داشتم اکنون که تو را دیدم کینه ‏ام بیشتر از قبل شد، ما از این گفتار خشمگین شدیم، پیامبر(ص) لبخندی زده و فرمودند: دست نگه دارید و آرام باشید.

مرد عرب گفت: ای محمّد تو گمان می ‏کنی که پیامبری در حالی که به پیامبران دروغ می ‏بندی و هیچ دلیل و برهانی بر ادّعای خود نداری، پیامبر(ص) فرمودند: ای اعرابی از کجا می ‏دانی که دلیلی بر مدّعای خود ندارم؟ مرد عرب گفت: اگر دلیلی داری برای من بیان کن.

رسول خدا(ص) فرمودند: آیا دوست داری که به تو خبر دهم که چگونه از خانه ‏ات بیرون آمدی و چگونه در مجلس قوم و قبیله ‏ات تصمیم گرفتی؟ آیا می ‏خواهی خودم تو را با خبر سازم یا یکی از اعضای من؟ مرد عرب گفت: مگر عضو انسان هم سخن می‏ گوید؟ حضرت فرمودند: آری و سپس به امام حسن(ع) فرمودند: برخیز و با او سخن بگو، مرد عرب وقتی نگاهش به امام حسن(ع) افتاد گفت: آیا این پسربچّه می ‏خواهد خبر دهد؟ پیامبر(ص) فرمودند: تو را به آنچه می ‏طلبی، عالم و آگاه خواهی یافت.

امام مجتبی(ع) نگاهی به مرد عرب افکنده فرمودند: ای اعرابی، آرام باش. و به دنبال آن سه فرد شعر بدین گونه سرودند: (نکته ‏ی جالب در این جریان آن است که امام ابتداءً با سرودن شعر که مایه‌ی وجد و نشاط عرب حتّی بادیه‏نشینان و صحرانشینان آن‌هاست او را به وجد و نشاط آوردند.)

مَا غَبیّاً سَئَلْتَ وَ ابْنَ غَبِیّ بَلْ فَقِیهاً اِذا جَهِلَ الجَهُولُ

فَاِنْ تَکُ قَدْ جَهِلْتَ وَ عِنْدِی شِفاءُ الجَهلِ ما سَئلَ السَّؤولُ

وَ بَحْراً لا تُقَسِّمَهُ الدَّوا لِی تُراثاً کانَ اَوْرَثَهُ الرَّسُولُ

تو هرگز از انسان نادانی که فرزند نادان باشد سئوال نمی ‏کنی بلکه از شخص آگاه و دانائی می ‏پرسی در هنگامی که جاهلان در جهل خود فرو رفته ‏اند، اگر تو جاهل و نادانی پس بدان نزد من شفای جهل تو و جواب هر سئوال کننده ‏ای موجود است، من دریائی هستم که هرگز دلوها و ظرف‏ها نمی ‏تواند آب آن را کم کند، این علم، ارثی است که رسول‌خدا برای من به ارث گذاشته و سپس فرمودند:

ای مرد عرب، همانا زبانت را آزاد گذاشته و هر حرفی که دلت خواست بر زبان جاری ساختی، و در این مسئله نفْس تو، تو را وسوسه می ‏کند ولی بدان که به لطف خدا با ایمان، این مجلس را ترک خواهی کرد.

مرد عرب که کاملاً از آن اشعار به نشاط آمده بود و با این سخنِ حضرت خندان شده بود، خندید و گفت: از آنچه برایم اتّفاق افتاده سخن بگو. امام(ع) فرمودند: آری تو و مردان قبیله ‏ات دور هم جمع شده و بر اساس جهل و نادانی بین خود سخنانی گفتید و گمان کردید که محمّد، انسانی بی‏فرزند و بدون نسل می ‏باشد و دنیای عرب، همگی او را دشمن دانسته و اگر او را به قتل رسانیم فرزندی ندارد که طالب خون و دیه ‏ی او باشد و تو گمان کردی که می ‏توانی او را به قتل رسانده و دشمنانش را از وجود او راحت سازی، در این مسئله نَفْس تو پیوسته وسوسه ‏ات کرد، نیزه ‏ات را به دست گرفته و متکبّرانه برای کشتن او به راه افتادی ولی راه و مسیر برای تو بسیار دشوار شد و چشمانت از فرط تاریکی شب گویا نابینا گردید تا اینکه خود را با مشقّت فراوان به اینجا رساندی و در حالی به سوی ما آمدی که می ‏ترسیدی تو را به استهزاء و سخریّه بگیریم، اکنون می ‏خواهی آنچه برای تو در طول مسیر اتفاق افتاد مشروحاً بیان کنم؟ تو در شبی روشن و مهتابی از خانه ‏ات بیرون آمدی ولی در بین راه باد شدیدی وزیدن گرفت و ظلمت شب بسیار گردید، ابرهای سنگینی صفحه ‏ی آسمان را پوشانیده و به روی هم متراکم گردید و تو مانند شتری که اگر جلو می ‏رفت ذبح می ‏گردید و اگر برمی ‏گشت او را داغ می ‏کردند، متحیّر و سردرگم مانده بودی و هرگز صدای جنبده ‏ای را نمی ‏شنیدی و در آن تاریکی شب روزنه ‏ی نوری نمی ‏دیدی، وحشت‌ها پشت سرهم بر دلت وارد شد و ستاره‏ های آسمان همگی ناپدید می ‏شدند، چشمانت ستاره ‏ای را نمی ‏دید و راهی هم نمی ‏دانستی که تو را به مقصدی برساند، پیوسته با هر قدمی گویا به زمین فرو می ‏رفتی و در بیابانی بی‏آب و علف که دارای تپّه‏ ها و درّه‏ های بسیار بود سرگردان گردیدی، هر اندازه که قدم برمی ‏داشتی گویا دورتر گشته و سرگردان ‏تر می ‏گردیدی، باد و طوفان شدید تو را به هر طرفی می ‏کشاند و خارهای بیابان پاهایت را می ‏آزرد. در این بین صدای رعد و برق آسمان هم به وحشت تو می ‌افزود که ناگهان چشم گشودی و خود را در این مکان دیدی، ولی بدان که چشمت روشن شده و سختی و پریشانی تو به پایان رسیده است.

مرد عرب با تعجّب به امام مجتبی(ع) گفت: ای نوجوان، تو اهل کجا هستی؟ گویا تو از عمق دلم خبر می ‏دهی، چنان خبر می ‏دهی که گویا شاهد من بوده و همراهم بوده ‏ای، هیچ امری از تو مخفی نمی ‏باشد. گویا ای جوان، عالم به غیب این دنیا می ‏باشی، از تو می ‏خواهم که اسلام را به من تلقین نموده تا به دست تو مسلمان شوم، امام(ع) در این حال با صدای بلند تکبیر گفته و فرمود بگو:

«اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلَهَ اِلَّا الله وَحْدَهُ لا شَریکَ لَهُ وَ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ

مرد عرب با خوشحالی و سرور کامل شهادتین گفته، مسلمان شد و پیامبر و مسلمانان از اسلام او بسیار خرسند شدند و پیامبر خدا(ص) مقداری از قرآن را به او تعلیم دادند، مرد عرب گفت: یا رسول‏الله اجازه دهید که به سوی قبیله ‏ی خود رفته و اسلام را به آنان معرّفی کنم. پیامبر به او اجازه دادند، او رفت به قبیله ‏اش و بعد از مدّتی با گروهی از افراد قبیله ‏اش که همگی مسلمان شده بودند به حضور پیامبر خدا(ص) رسیدند، بعد از این جریان هرگاه امام حسن (ع)را می ‏دیدند، می ‏گفتند: خداوند به این جوان نعمتی عنایت فرمود که به هیچ کدام از عالمان، عنایت نفرموده است.[30]

2ـ از امام صادق(ع) نقل شده است که آن حضرت فرمودند: روزی عدّه ‏ای جهت پرسیدن مسئله ‏ی شرعی خدمت حضرت امیرالمؤمنین(ع) مشرّف شدند ولی حضرت جای دیگری رفته بودند که در دسترس آن‌ها نبودند، در این بین امام مجتبی(ع) را دیدند، حضرت فرمودند: سئوال خود را بگوئید تا جواب آن را بدهم، اگر درست جواب دادم، از لطف خدا و فیض علم پدرم می ‏باشد و اگر اشتباه نمودم همانا امیرالمؤمنین(ع) هنوز در بین شما هستند، پاسخ می ‏فرمایند.

پرسیدند: زنی با شوهرش همبستر شده و بعد از نزدیکی با شوهرش، با دختر باکره ‏ای مساحقه نموده و دختر حامله شده است، حکم این مسئله چیست؟ امام(ع) فرمودند: از این زن باید مهریه ‏ی دختر باکره را بگیرند زیرا با به دنیا آمدن آن فرزند، قهراً این دختر، دوشیزه نخواهد ماند، سپس منتظر باشید تا این دختر، بچّه را به دنیا آورد، سپس بر دختر حدّ (مساحقه) جاری می ‏شود و فرزند هم متعلّق به آن مرد صاحب نطفه می ‏باشد و همسر دوم به خاطر مساحقه ، رجم یعنی سنگسار می ‏شود، سئوال کنندگان از مجلس بیرون آمدند در بین راه به حضرت امیرالمؤمنین(ع) برخوردند، سئوال خودشان و پاسخ امام حسن‌مجتبی(ع) را به عرض حضرت رسانیدند، حضرت فرمودند: به خدا سوگند اگر مرا دیده بودید، غیر از آنچه فرزندم گفته است از من نمی ‏شنیدید.[31]

3ـ مرحوم فقیه بزرگوار شیخ محمّد حسن معروف به صاحب جواهر، یک مسئله ‏ی فقهی در کتاب «جواهرالکلام» که از کتاب‏های بزرگ فقهی ماست و مراجع و همه‌ی فقهای ما بیشترین سند فتواهایشان آن کتاب است مطرح فرموده بدین صورت؛ که اگر شخصی از روی اختیار و بدون فشار و زور، اعتراف نماید که شخصی را کشته و مرتکب قتل شده است ولی بعد از مدّتی شخص دومی بیاید و اعتراف کند که قاتل اوست و آن شخص اول که اعتراف به قتل کرده بی‌گناه است، و به دنبال آن، شخص اول از اعتراف خود برمی ‏گردد، در این صورت، قصاص، و دیه از هر دو نفر برداشته شده و دیه ‏ی مقتول را باید از بیت‏المال بپردازند، و این مطلب را از برخی از کتاب‏های فقهای گذشته نقل فرموده و می ‏فرماید: آنان ادّعا کرده ‏اند که این فتوا مستند به فرمایش صریح و «نصّ» امام(ع) است. و سپس می ‏فرماید: احتمالاً منظور آن فقها از «نصّ» و دلیل صریح صحیح، جریان امام حسن مجتبی(ع) است که علیّ ابن ابراهیم از پدرش چنین نقل نموده، این جریان را عدّه ‏ای از اصحاب ما به امام صادق(ع) نسبت داده ‏اند که در زمان حضرت امیرالمؤمنین(ع) شخصی را در خرابه ‏ای با چاقوی خونین در کنار جنازه ‏ای که کشته شده بود و خون از او می ‏ریخت دیدند، او را به حضور حضرت امیرالمؤمنین(ع) آوردند، امام به آن شخص فرمودند: آیا حرفی برای گفتن داری؟ او گفت: ای امیر مؤمنان او را کشته ‏ام. حضرت فرمودند: این مرد را زندانی کنید، هنگامی که او را می ‏بردند، ناگهان شخص دومی آمده و گفت: عجله نکنید و او را به محضر امیرالمؤمنین(ع) برگردانید، آن مرد قاتل را به حضور حضرت بردند، شخص دوم در حضور حضرت اقرار به قتل نمود و گفت: این کسی که ظاهراً به عنوان قاتل گرفته شده بی‏گناه است، حضرت به آن مرد اولی (که اقرار به قتل کرده بود) فرمودند: چه چیز باعث شد که به قتل آن شخص در خرابه اقرار کنی؟ گفت: یا امیرالمؤمنین چگونه می ‏توانستم انکار کنم در حالی که این جماعت مرا در خرابه با چاقوی خونین در کنار مقتول دیده و به این مطلب همگی شهادت می ‏دهند، اصل جریان من این بود که من قصّاب هستم و در کنار خرابه گوسفندی را ذبح نموده بودم، برای قضای حاجت (و ادرار) به خرابه رفتم که ناگهان مقتول را به آن وضع دیدم و سراسیمه از خرابه بیرون آمدم و این جماعت مرا دیده دستگیرم نموده و به محضر شما آوردند، حضرت فرمودند: این دو نفر را نزد فرزندم حسن(ع) ببرید و جریان را بگوئید و حکم آن را از ایشان سئوال کنید.

مأموران آن دو را به حضور امام مجتبی(ع) آورده و قضیه را نقل کردند، آن حضرت فرمودند: به امیرالمؤمنین(ع) بگوئید چون این شخص قاتل واقعی با اقرار خود، انسانی را از کشتن به جرم قصاص نجات داده و خداوند در قرآن می ‏فرماید: وَ مَنْ اَحْياها فَكَأنَّما اَحْيَا النّـاسَ جَميعاً[32] «هر کس انسانی را زنده کند مانند آن است که همه ‏ی مردم را زنده کرده است»، بنابراین با اینکه قاتل است و انسانی را کشته ولی در برابر انسان دیگر را از کشتن نجات داده، باید آزاد گردد.

حضرت امیرالمؤمنین(ع) بعد از شنیدن جواب امام حسن مجتبی(ع) فرمودند: ذُریَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ[33] این قسمت آیه به دنبال آیه قبل است که می ‏فرماید: اِنَّ اللّهَ اصْطَفَی ءادَمَ وَ نُوحاً وَ ءالَ اِبْراهِيمَ وَ ءالَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِينَ «خداوند آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر جهانیان برتری داد»، به دنبال این آیه آن قسمت آیه بعد را بیان فرموده که تقریباً به عنوان علّت این برتری و امتیاز بیان شده است و می ‏فرماید: خانواده ‏ای که بعضی از آن‌ها از بعضی دیگر گرفته شده ‏اند، و بدین ترتیب می ‏خواهند بفرمایند، این آگاهی و دانش میراثی است که از رسول‌خدا(ص) و از من به آن حضرت عنایت شده است.

و به دنبال آن دستور دادند؛ آن دو مرد را آزاد کردند و دیه ‏ی مقتول را از بیت‏المال پرداخت نمودند.[34]

توجّه به این جریان بسیار جالب است، زیرا اوّلاً حضرت امیرالمؤمنین(ع) با اینکه به علم امامت می ‏دانند شخص اوّل که اقرار به قتل کرده قاتل نیست ولی چون اقرار کرده، محکوم است و حضرت بنا ندارند در این گونه موارد از علم مخصوص خود استفاده کنند و این مطلب نسبت به تمام امامان ما مطرح است، امام صادق(ع) در ضمن روایتی می ‏فرمایند: مراقب اقرارها و شهادت‏های خود باشید، اگر دروغ بگوئید روز قیامت کیفر خواهید شد، و ما مجبوریم به همان ادلّه ‏ی قضائی حکم دهیم و از علم مخصوص خود استفاده نمی ‏کنیم، تا زمان حکومت حضرت مهدی ارواحنا فداه، در آن زمان چون قرار است به هیچ کس ظلم نشود و عدالت به معنی واقعی پیاده گردد حضرت از علم مخصوص خود در مرافعات و دعاوی افراد استفاده می ‏کنند، نکته ‏ی دوم که از این جریان استفاده می ‏شود این است که امام با اینکه باید بر اساس ادلّه ‏ی قضائی حکم دهند و بر این اساس باید می ‏فرمود: او را برای قصاص ببرند ولی چون می ‏دانند نفر دوم خواهد آمد و او اقرار به قتل می ‏کند به جای اینکه دستور قصاص بدهند فرمودند: او را زندانی کنید، و اگر او را قصاص کرده بودند یا دستور قصاص می ‏دادند و نفر دوم پیدا می ‏شد و اقرار می ‏کرد در جمع مردمِ آن روز این جریان منعکس می ‏شد و همه می ‏گفتند حضرت امیرالمؤمنین(ع) اشتباه فرموده و این نکته باعث سست شدن ایمان مردم می ‏شد، نکته ‏ی سوّمی که این جریان نشان می ‏دهد، توجّه حضرت امیرالمؤمنین(ع) است به این که عظمت علمی امام مجتبی(ع) برای مردم روشن شود تا زمینه ‏ی امامت آن حضرت برای بعد از حضرت علی(ع) از نظر جامعه فراهم آید.

موارد بروز عظمت علمی امام مجتبی(ع) در تاریخ و فرمایشات معصومین(ع) بسیار است ولی ما فعلاً در این جزوه به همین مقدار بسنده می ‏کنیم.

خودآزمایی

1. بزرگ‌ترین اعتقادی که پیروان اهل ‌بیت(ع) را از سایر فرق اسلامی جدا می ‌کند، چیست؟

2. کیفیّت نام‌گذاری امام مجتبی(ع) چگونه بود؟

3. آیا کسی از نظر نسب در مرتبه‌ی بالاتری از حسنین(ع) می ‌باشد؟ چرا؟

4. جمال و شمائل حضرت امام حسن مجتبی(ع) چگونه بود؟

5. دلیل پیامبر(ص) برای طولانی کردن سجده در بعضی مواقع چه بود؟

6. بنا به فرمایش امام صادق(ع) چرا نماز مغرب سه رکعتی شد؟

7. ابن سکّیت چه جوابی به پرسش متوکّل در مورد مقایسه فرزندان متوکّل و حسنین(ع) داد؟

8. آیا پیامبراکرم(ص) تعداد و اسامی جانشینان خود را ذکر کرده‌اند؟

9. نحوه اسلام آوردن مرد اعرابی که پیامبری حضرت رسول(ص) را انکار می ‌کرد، چگونه بود؟

10. چرا امام حسن(ع) دستور به آزادی مرد قاتل دادند؟

پی‌نوشت‌ها

[1]. هارون برادر حضرت موسی(ع) و جانشین ایشان بود.

[2]. عوالم‏العلوم، ج 16، ص 15.

[3]. ترجمه الامام المجتبی نوشته‏ی مرحوم آیۀالله رحمانی، ج 2 ص 339.

[4]. سوره مریم، آیه 7.

[5]. یعنی ریشه ‏ی لغوی نام حسین همان حسن است.

[6]. أسدالغابة، ج 2، ص 11.

[7]. عوالم‏العلوم، ج 16، ص 25.

[8]. مطالب السئوال ص 64.

[9]. کشف ‏الغمّۀ، ج 1، ص 157.

[10]. ذخائرالعقبی ص 127.

[11]. حیاۀ الامام الحسن(ع)، ج 1، ص 56.

[12]. حلیة الابرار، ج 1، ص 499.

[13]. تاریخ دمشق، بخش احوالات امام حسن(ع) ص 78.

[14]. بحارالانوار، ج 43، ص 306.

[15]. بحارالانوار، ج 3، ص 333.

[16]. بحارالانوار، ج 3، ص 314.

1. سوره‏ی انعام آیه 84.

[18]. مقتل الحسین خوارزمی، ص 89.

[19]. ینابیع المودّۀ، ص 222.

[20]. سوره نساء آیه 64.

[21]. بحارالانوار، ج 43، ص 318.

[22]. علل‏الشرایع، ج 2، ص 324.

[23]. الکنی و الالقاب، ج 1، ص 309.

[24]. بحارالانوار، ج 39، ص 353.

[25]. «باب حطّة» دری بود که بنی‏اسرائیل باید از آن سجده‏کنان وارد می‏شدند و می‏گفتند «حطّة» یعنی خداوندا به تو پناه می‏بریم، تو گناهان ما را ببخش، خداوند در قرآن کریم به این مطلب اشاره فرموده و می‏فرماید: «وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّدًا وَ قُولُوا حِطَّةً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ» از این در به حالت سجده وارد شوید و بگوئید «حطّة»، خدایا گناهان ما را ببخش، تا ما خطاهای شما را مورد عفو و مغفرت خود قرار دهیم. «سوره بقره، آیه 58»

[26]. المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 149.

[27]. با توجّه به اوّلِ آیه که می‏فرماید: «وَ اِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً...» ، هنگامی که گفتیم به این قریه وارد شوید و هر چه می‏خواهید از نعمت‏های آن میل کنید... بعد می‏فرماید از درب با حالت سجده وارد شوید، منظور از این (درب) درب آن قریه است و در باره آن قریه دو نظر است. برخی از مفسّرین فرموده‏اند: «بیت‏المقدّس» است و برخی فرموده‏اند قریه‏ی «اریحاء» از منطقه‏ی شام نزدیک بیت‏المقدّس که به طوری که از آیه استفاده می‏شود قریه‏ای سرسبز و پربرکت از مواد غذائی می‏باشد.

[28]. الامام المجتبی نوشته مرحوم آیۀالله رحمانی.

[29]. سبط به معنی فرزندان و کسی که راه پدر بزرگ را ادامه می‏دهد.

[30]. حلیۀالابرار، ج 1، ص 500.

[31]. وسائل الشیعۀ، ج 18، ص 427.

[32]. سوره‏ مائده، آیه 32.

[33]. سوره آل عمران، آیه 34.

[34]. جواهر الکلام، ج 39، ص 194.

دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدايت

نویسنده: علی ریخته گرزاده تهرانی

نام:
ایمیل:
* نظر: