کد مطلب: ۳۰۱۳
تعداد بازدید: ۱۷
تاریخ انتشار : ۱۳ مهر ۱۳۹۸ - ۰۰:۴۲
اسراف؛ بلای خانمان‌سوز| ۱۳
اسراف بر دو گونه است: اسراف دولتی و اسراف شخصی و فردی، اسراف شخصی به ­ویژه اگر فراگیر شود، گرچه بسیار زیان‌بخش است و موجب ویرانگری و سقوط می‌گردد، ولی نباید از اسراف دولتی غافل ماند که ویرانگری و زیان آن، بیشتر و کمرشکن‌تر و گاهی و فاجعه‌­آمیز است...
توضیح پیرامون انضباط اقتصادی و مالی
علم اقتصاد، علمی عمیق، وسيع و تخصّصی است و قضاوت در آن و رشته‌های آن باید کارشناسانه باشد. آنچه از مطالعه کتاب‌های اقتصادی تاریخی و متون اسلامی در رابطه با اسراف به ­دست می‌آید این است که:
به­ طور کلّی اسراف بر دو گونه است: اسراف دولتی و اسراف شخصی و فردی، اسراف شخصی به ­ویژه اگر فراگیر شود، گرچه بسیار زیان‌بخش است و موجب ویرانگری و سقوط می‌گردد، ولی نباید از اسراف دولتی غافل ماند که ویرانگری و زیان آن، بیشتر و کمرشکن‌تر و گاهی و فاجعه‌­آمیز است، چرا که حفظ جامعه بستگی به حفظ دولت آن جامعه دارد، هرگاه اسراف مانند موریانه به تار و پود دستگاه‌های دولتی راه یابد، نمکی خواهد بود که به­ روی زخم‌های ملّت ریخته شود.
برای روشن شدن مطلب نظر شما را به سه نمونه زیر جلب می‌کنم:
1. هزینه سدّ ۱۵ خرداد بالغ ‌بر 16 میلیارد تومان شد و حال آن­ که سدّ بارون ماکو با ظرفیّتی معادل آن، تنها دو میلیارد تومان اعتبار مصرف کرده است، سدّ ۱۵ خرداد، خاکی است و از نظر ارتفاع و حجم بدنه با اندک تفاوتی با سدّ ماكو مشابهت دارد. با این تفاوت که این سدّ روی رودخانه قم در نزدیک دلیجان ساخته شده و سدّ ماکو در یک نقطه مرزی در آذربایجان غربی با شرایط جغرافیایی دشوار، احداث گردیده است.
مدیر عامل سازمان آب تهران پس از نقل این تفاوت، اظهار داشت: «با توجّه به این ­که هزینه‌های سدّ ماکو از نظر تدارکاتی و پرسنلی و شرایط اقلیمی، باید بیشتر باشد، در عین­ حال هزینه سدّ ۱۵ خرداد هشت برابر هزینه سدّ ماكو شده است. چنین تفاوت فاحشی را چگونه توجیه می‌کنید؟»[1]
آیا می‌دانید یکی از عوامل این تفاوت، اسراف و بریز و ­بپاش آگاهانه یا ناآگاهانه بوده، اینک ببینید، اگر اسراف در دستگاه‌های دولتی رخنه کند، چقدر موجب خسارت می‌گردد.
2. کارشناسان می­‌گویند: «اگر دولت به­ طور ماهانه، تنها یک مأموریّت را از كل مأموریّت‌های دولتی و غیرضروری حذف نماید، با یک محاسبه سرانگشتی سالانه رقمی معادل یکصد میلیارد تومان صرفه­‌جویی خواهد شد، اینک اگر کلّ کارمندان دولت را چهار میلیون نفر فرض کنیم و در مجموع از هر کدام به­ طور میانگین فقط یک مأموریّت در ماه حذف نماییم و هزینه مأموریّت ۲۰۰۰ تومان (نرخ فعلی) باشد ماهانه ۸ میلیارد تومان و سالانه تقریباً صد میلیارد تومان صرفه­‌جویی خواهیم داشت».[2]
3. یکی از دل­سوختگان می‌نویسد: «به مناسبت دهه مبارک فجر به خارج از کشور رفتم و در مراسم نمایندگی‌های سیاسی که سفرای کشورهای مختلف حضور داشتند شرکت کردم، انواع و اقسام میوه‌­ها، اقسام غذاها، انواع دسرها و شیرینی‌ها آن­ هم از بهترین نوع آن‌ها آماده شده بود، همین ­قدر در مورد غذا بگویم، علاوه بر انواع گوشت قرمز و سفید، مرغ سرخ ‌شده، ماهی، برّه و گوسفند کامل کباب شده و در داخل سینی‌های بزرگ توسط چند نفر به داخل سالن پذیرایی حمل می‌شد، ما چون عازم جایی بودیم توفیق نداشتیم ببینیم بعد از گوسفند آیا گاو و شتر هم کباب شده و در طشت‌های بزرگ حمل شدند یا نه؟[3]
با این سه نمونه به­ خوبی روشن می‌شود که اسراف دولتی یعنی چه؟ این­ جا است که به سوزدل مقام معظّم رهبری در مورد «رعایت انضباط مالی و اقتصادی» پی می‌بریم. حقیقت این است که اگر از گسترش چنین اسراف‌هایی جلوگیری نشود، فاجعه‌انگیز است و همین موضوع نقش مؤثّری در فلج شدن اقتصاد و هرج ­و­ مرج آن خواهد داشت. توضیح بیشتر آن ­که: انضباط اقتصادی در هر عصری نقش اساسی در ساختن زندگی سالم داشته و امروز با توجّه به انفجار جمعیّت و وجود استعمارگران غارتگر و افزایش گرسنگی در سطح جهان، بیشتر مورد توجّه است به ­گونه‌ای که استقلال همه‌ جانبه کشورها بستگی به اقتصاد پیدا کرده و خوبی اقتصاد هر کشوری حاکی از سربلندی و اقتدار آن است.
در جهان‌­بینی اسلام یکی از موضوعاتی که به ­طور عمیق به آن توجّه اصولی شده «اقتصاد» است. اسلام فوق‌­العاده به امر تولید، کشاورزی، کار، تکنیک و تجارت که ریشه‌های اقتصاد را تشکیل می‌دهند اهمیّت داده و هر نوع موضوعاتی مانند اسراف، احتکار، معاملات ربوی، رشوه، دزدی و ... را که ضربه به انضباط اقتصادی می‌زنند به ­شدّت نهی کرده است.
ابن­ عبّاس می‌گوید: «وقتی رسول اکرم(ص)شخص نیرومندی را می‌دید و توجّهش به او جلب می‌شد، می‌پرسید آیا کار می‌کند؟
اگر می‌گفتند نه، می‌فرمود: از چشمم افتاد».[4]
از گفتار پیامبر(ص) این است: «سه چیز حجاب‌ها را پاره می‌کند و به پیشگاه خدا می‌رسد ۱- صدای قلم دانشمندان، ۲- صدای قدم‌های مجاهدان ۳- صدای چرخ نخ­ریسی زنان پاک‌دامن.[5]
یکی از کارگران مسلمان به نام سعد انصاری، به حضور رسول اکرم(ص) آمد. حضرت با او دست داد، دید که از بس او کار کرده: دستش زبر شده و پینه ‌بسته است دست او را بوسید و فرمود: «این دستی است که آتش دوزخ با آن تماس پیدا نمی‌کند».[6]
آری پیامبر اسلام می‌بوسد دست کارگری را که زحمت می‌کشد و با عزّت و سربلندی هزینه معاش خود را تأمین می‌کند.
***
و در مورد تولید و کشاورزی، حضرت علی(ع) با زحمت‌ها و دست رنج خود قنات‌ها، باغ‌ها و مزرعه‌ها را به وجود آورد؛ تا آنجا که فرمود:
«کسی که درختی را بفروشد و به ‌جای آن نهالی غرس نکند، پول آن درخت مانند خاکستری است که در برابر طوفان بر باد رفته است.»[7]
نیز نقل شده: «روزی علی(ع) وارد مسجد کوفه شد، گروهی از مردان را دید که زانو به بغل گرفته‌اند و در گوشه‌ای نشسته‌اند، پرسید: این‌ها کیستند؟
گفته شد: این‌ها رجال­الحق (مردان حقّ) هستند.
فرمود: به چه دلیل مردان حقّ هستند؟
گفته شد: این‌ها افراد نجیبی هستند که در اینجا نشسته‌اند اگر کسی به آن‌ها پول یا غذا داد شکر می‌کنند و اگر نداد صبر می‌کنند.
حضرت علی(ع) فرمود: سگ‌های کوفه هم همین ­طورند؛ آن‌ها را از مسجد بیرون کرد و به کار دعوت نمود و فرمود: بروید «مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقَى كَلَّهُ عَلَى اَلنَّاسِ؛[8] کسی که زحمت معاش خود را بر گردن دیگری بیندازد، ملعون است».
و در مورد تجارت، اسلام نُه جزء از ده جزء عبادت را در تجارت قرار داده و تحصیل رزق حلال را بر هر فردی واجب نموده است.[9]
***
اینک می­‌گوییم اسلام که آن­ همه به اقتصاد اهمیّت داده، برای حفظ آن نیز دستورهایی داده است. از این­ رهگذر پی می‌بریم که اسراف ضربه جبران­ناپذیری به «اقتصاد» می­زند، با توجّه به این ­که حفظ اقتصاد مانند حفظ یک درخت است باید هم عوامل رشد آن را فراهم کرد و هم از آفت‌های آن جلوگیری نمود.
روایت شده: «در ماجرای فتح ایران به ­دست مسلمانان‌ که در عصر خلیفه دوّم رخ داد، یکی از غنائمی که به­ دست مسلمانان افتاد، قالی گران­‌قیمتی بود که بیش از ۳۵۰ متر طول داشت که به­ عنوان «بهارستان کسری» یاد می‌شد، وقتی که قالی را به مدائن آوردند دیدند ماندن آن، به آن صورت، مورد استفاده عموم مسلمانان نیست، از این­‌رو آن را به چند قطعه درآورده و قطعه‌های آن را بین مسلمانان تقسیم نمودند. طبق گفتار بعضی از محقّقین، امام علی(ع) سهمیّه خود از آن قالی (و سایر غنائم) را برای توسعه کشاورزی و تولید به­ کار برد، قنات ویران‌شده‌ای را خرید بازسازی و نوسازی کرد و سیصد هزار هسته خرما کاشت و آن‌ها را با آب همان قنات آبیاری کرد، و به ­این ­ترتیب نخلستان عظیمی به وجود آورد و غذای هر روزه مردم را تأمین نمود، سپس یک قسمت از آن نخلستان و قنات را برای مجاهدان راه خدا و قسمت دیگرش را برای مستمندان وقف نمود، تا محصول هر ساله آن، در این دو راه، مصرف گردد.»[10]
 
انضباط اقتصادی در چین
مفسّر معروف «طنطاوی» در تفسیر خود «الجواهر» در ذیل آیه ۳۱ سوره اعراف به قسمتی از اسراف­‌کاری­‌ها و جشن‌هایی که به ­طور سرسام­آور ثروت‌ها را تلف می‌کند اشاره کرده و می‌گوید:
«اینک در جراید دیده می‌شود که مولایوسف، سلطان مراکش، در یک جشنی که برای ازدواج دو فرزندش برپا کرده چهار هزار نفر دعوت نموده است و سه میلیون فرانک خرج آن شده است».
سپس به پاره‌ای از مصنوعات غرب اشاره کرده و می‌گوید:
«بازرگانانی که انواع کالاهای غرب (مانند اسباب­بازی‌های گوناگون، مجسّمه‌ها و وسایل موسیقی و اشیاء لوکس و...) را سرازیر شرق می‌کنند، در حقیقت عامل اساسی استعمار و استثمار هستند که تحت­ عنوان تجارت، بر فرق شرق خنجر می‌زنند».[11]
این سخن ارزنده طنطاوی، مرا به یاد کشور پهناور و پرجمعیّت «چین» انداخت چنان ­که در جراید نوشته‌اند: مردم چین نوعاً از صنایع خارجی استفاده نمی‌کنند و حتی به ­جای ماشین ­حساب (تا خودشان آن را درست نکرده بودند) از چرتکه استفاده می‌نمودند و در سایه سادگی خیلی از مشکلات زندگی، را حل کرده‌اند.
یکی از جراید، مقایسه‌ای بین چین و یکی از شهرهای ایران (تبریز) کرده بود که در یک مورد بسیار عجیب است و آن این ­که:
«زنان چین به آرایشگاه نمی‌روند و رفتن به آرایشگاه را از کارهای لوکس می‌دانند و در حالی ­که در چین آرایشگاه زنان انگشت‌شمار وجود دارد، تنها در تبریز ۴۰۰ آرایشگاه مخصوص زنان می‌باشد، به­ راستی چین با این برنامه چقدر به اقتصاد و استقلال خود کمک می‌کند و ارج می‌نهد».[12]
 
خودآزمایی
1- انواع اسراف را نام ببرید و هر یک را شرح دهید.
2- چه چیزهایی حجاب‌ها را از بین می­برد؟
3- طبق گفتار بعضی از محقّقین، امام علی (ع) سهمیّه خود از غنائم فتح ایران را صرف چه اموری کردند؟
 
پی‌نوشت‌ها
[1]. اقتباس از هفته­نامه صبح، شماره ۷۵، آبان ماه ۷6.

[2]. بررسی آثار اسراف دولتی، تحقیق ابوالقاسم يوسفی، ص 26.

[3]. روزنامه جمهوری اسلامی، 13/12/71، ص 2.

[4]. بحارالانوار، ج ۲۳ ص 6.

[5]. الشهاب في­الحكم و الاداب، شیخ یحیی بحرانی، ص ۲۲.

[6]. اسدالغابه، ج ۲، ص 265، فَتَقَبَّل يَدَهُ رَسُولُ­اللهِ(ص) وَ قال: هذا يَدٌ لأتَمَسُّهَا النّارُ.

[7]. بحارالانوار، ج ۲۳، ص ۱۹.

[8]. مجموعه سخنرانی آقای فلسفی.

[9]. بحارالانوار، ج ۲۳، ص 6.

[10]. فتاوی صحابی کبیر، ص ۱۷۳.

[11]. تفسير طنطاوی، ج ۴، ص ۱۴۹.

[12]. البته آرایش زن برای شوهر و پاکیزگی و بهداشت، از نظر اسلام مستحب و بسیار شایسته است، ولی آرایش‌های امروز نوعاً با اسراف و ولخرجی­های کمرشکن همراه است، اسلام با این­گونه زیاده­روی‌ها مخالف می‌باشد.
 
دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدایت
محمد محمدی اشتهاردی
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر: