کد مطلب: ۴۵۵۰
تعداد بازدید: ۳۷
تاریخ انتشار : ۰۶ ارديبهشت ۱۴۰۰ - ۲۱:۰۰
شرح دعای سی و یکم صحیفه سجادیه| ۲

متن دعا


وَ کَانَ مِنْ دُعَائِهِ عَلَیْهِ ‌السَّلامُ فِی ذِکْرِ التَّوْبَةِ وَ طَلَبِهَا:
1) اَللّهُمَّ یا مَنْ لا یَصِفُهُ نَعْتُ الْواصِفینَ،
۲) وَ یا مَنْ لا یُجاوِزُهُ رَجاءُ الرّاجِینَ،
۳) وَ یا مَنْ لَا یضیعُ لَدَیْهِ أَجْرُ الْمُحْسِنینَ،
۴) وَ یا مَنْ هُوَ مُنْتَهَی خَوْفِ الْعابِدینَ،
۵) وَ یا مَنْ هُوَ غایةُ خَشْیةِ الْمُتَّقینَ.
۶) هَذا مَقامُ مَنْ تَداوَلَتْهُ اَیْدِی الذُّنُوبِ وَ قادَتْهُ أَزِمَّةُ الْخَطایا،
7) وَ اسْتَحْوَذَ عَلَیهِ الشَّیطانُ، فَقَصَّرَ عَمّا أَمَرْتَ بِهِ تَفْرِیطاً، وَ تَعاطی ما نَهَیْتَ عَنْهُ تَغْریراً. کَالْجاهِلِ بِقُدْرَتِکَ عَلَیهِ، اَوْ کَالْمُنْکِرِ فَضْلَ إِحْسانِکَ اِلَیْهِ،
8) حَتّی اِذَا انْفَتَحَ لَهُ بَصَرُ الْهُدی، وَ تَقَشَّعَتْ عَنْهُ سَحائِبُ الْعَمی، اَحْصی ما ظَلَمَ بِهِ نَفْسَهُ، وَ فَکَّرَ فِیما خالَفَ بِهِ رَبَّهُ، فَرَأَی کَبیرَ عِصْیانِهِ کَبیراً وَ جَلیلَ مُخالَفَتِهِ جَلِیلاً. فَاَقْبَلَ نَحُوکَ مُؤَمِّلًا لَکَ مُسْتَحْییاً مِنْکَ، وَ وَجَّهَ رَغْبَتَهُ اِلَیْکَ ثِقَةً بِکَ، فَاَمَّکَ بِطَمَعِهِ یَقیناً، وَ قَصَدَکَ بِخَوْفِهِ اِخْلاصاً، قَدْ خَلا طَمَعُهُ مِنْ کُلِّ مَطْمُوعٍ فِیهِ غَیْرِکَ، وَ أَفْرَخَ رَوْعُهُ مِنْ کُلِّ مَحْذُورٍ مِنْهُ سِواکَ.
۹) فَمَثَلَ بَیْنَ یَدَیْکَ مُتَضَرِّعاً، وَ غَمَّضَ بَصَرَهُ اِلَی الْاَرْضِ مُتَخَشِّعاً، وَ طَأْطَأَ رَأْسَهُ لِعِزَّتِکَ مُتَذَلِّلًا، وَ اَبَثَّکَ مِنْ سِرِّهِ ما اَنْتَ اَعْلَمُ بِهِ مِنْهُ خُضُوعاً، وَ عَدَّدَ مِنْ ذُنُوبِهِ ما اَنْتَ اَحْصی لَها خُشُوعاً، وَ اسْتَغاثَ بِکَ مِنْ عَظیمِ ما وَقَعَ بِهِ فی عِلْمِکَ وَ قَبیحِ ما فَضَحَهُ فی حُکْمِکَ: مِنْ ذُنُوبٍ اَدْبَرَتْ لَذّاتُها فَذَهَبَتْ، وَ أَقَامَتْ تَبِعاتُها فَلَزِمَتْ.
۱۰) لا ینْكِرُ یا إِلهی عَدْلَکَ اِنْ عاقَبْتَهُ، وَ لا یسْتَعْظِمُ عَفْوَکَ اِنْ عَفَوْتَ عَنْهُ وَ رَحِمْتَهُ‏ لِاَنَّکَ الرَّبُّ الْكَریمُ الَّذِی لا یتَعاظَمُهُ غُفْرانُ الذَّنْبِ الْعَظیمِ.‏
11) اَللّهُمَّ فَها اَنَا ذا، قَدْ جِئْتُکَ مُطیعاً لِاَمْرِکَ فِیما اَمَرْتَ بِهِ مِنَ الدُّعاءِ، مُتَنَجِّزاً وَعْدَکَ فیما وَعَدْتَ بِهِ مِنَ الْاِجابَةِ اِذْ تَقُولُ: اُدْعُونی اَسْتَجِبْ لَكُمْ‏
12) اَللّهُمَّ فَصَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ الْقَنی بِمَغْفِرَتِکَ كَما لَقیتُکَ بِاِقْراری، وَ ارْفَعْنی عَنْ مَصارِعِ الذُّنُوبِ كَما وَضَعْتُ لَکَ نَفْسی وَ اسْتُرْنی بِسِتْرِکَ كَما تَأَنَّیتَنی عَنِ الاِنْتِقامِ مِنّی.‏
13) اَللّهُمَّ وَ ثَبِّتْ فِی طاعَتِکَ نِیتِی، وَ اَحْكِمْ فی عِبادَتِکَ بَصیرَتی وَ وَفِّقْنی مِنَ الْاَعْمالِ لِما تَغْسِلُ بِهِ دَنَسَ الْخَطایا عَنّی وَ تَوَفَّنی عَلى مِلَّتِکَ وَ مِلَّةِ نَبِیکَ مُحَمَّدٍ عَلَیهِ السَّلامُ اِذا تَوَفَّیتَنی‏.
14) اَللّهُمَّ اِنِّی اَتُوبُ اِلَیکَ فی مَقامی هذا مِنْ كَبائِرِ ذُنُوبی وَ صَغائِرِها وَ بَواطِنِ سَیئاتِی وَ ظَواهِرِها، وَ سَوالِفِ زَلاّتی وَ حَوادِثِها، تَوْبَةَ مَنْ لا یحَدِّثُ
15) وَ قَدْ قُلْتَ یا اِلهی فی مُحْكَمِ كِتابِکَ اِنَّکَ تَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِکَ وَ تَعْفُوعَنِ السَّیئاتِ وَ تُحِبُّ التَّوابینَ‏؛ فَاقْبَلْ تَوْبَتِی كَما وَعَدْتَ وَاعْفُ عَنْ سَیئاتِی كَما ضَمِنْتَ وَ اَوْجِبْ لی مَحَبَّتَکَ كَما شَرَطْتَ‏.
16) وَ لَکَ یا رَبِّ شَرْطِی أَلاّ اَعُودَ فِی مَكْرُوهِکَ وَ ضَمانِی اَنْ لا اَرْجِعَ فی مَذْمُومِکَ وَ عَهْدِی اَنْ اَهْجُرَ جَمیعَ مَعاصیكَ‏.
17) اَللّهُمَّ اِنَّکَ اَعْلَمُ بِما عَمِلْتُ، فَاغْفِرْ لِی ما عَلِمْتَ وَ اصْرِفْنِی بِقُدْرَتِکَ اِلَى ما اَحْبَبْتَ‏.
18) اَللَّهُمَّ وَ عَلَیَّ تَبِعاتٌ قَدْ حَفِظْتُهُنَّ وَ تَبِعاتٌ قَدْ نَسِیتُهُنَّ وَ كُلُّهُنَّ بِعَینِکَ الَّتِی لا تَنامُ، وَ عِلْمِکَ الَّذِی لاَ ینْسى‏ فَعَوِّضْ مِنْها اَهْلَها وَ احْطُطْ عَنّی وِزْرَها وَ خَفِّفْ عَنّی ثِقْلَها وَ اعْصِمْنِی مِنْ اَنْ اُقَارِفَ مِثْلَها.
19) اَللّهُمَّ وَ اِنَّهُ لا وَفاءَ لِی بِالتَّوْبَةِ اِلاّ بِعِصْمَتِکَ وَ لاَ اسْتِمْساکَ بِی عَنِ الْخَطایا اِلاّ عَنْ قُوَّتِکَ فَقَوِّنی بِقُوَّةٍ كافِیةٍ وَ تَوَلَّنِی بِعِصْمَةٍ مانِعَةٍ.
20) اَللّهُمَّ اَیما عَبْدٍ تابَ اِلَیکَ وَ هُوَ فی عِلْمِ الْغَیبِ عِنْدَکَ فَاسِخٌ لِتَوْبَتِهِ وَ عائِدٌ فِی ذَنْبِهِ وَ خَطیئَتِهِ، فَاِنّی اَعُوذُ بِکَ اَنْ اَكُونَ كَذلِكَ‏؛ فَاجْعَلْ تَوْبَتِی هَذِهِ تَوْبَةً لا اَحْتاجُ بَعْدَها اِلَى تَوْبَةٍ تَوْبَةً مُوجِبَةً لِمَحْوِ ما سَلَفَ وَ السَّلامَةِ فِیما بَقِیَ.
21) اَللّهُمَّ اِنّی اَعْتَذِرُ اِلَیکَ مِنْ جَهْلِی وَ اَسْتَوْهِبُکَ سُوءَ فِعْلِی فَاضْمُمْنِی اِلى كَنَفِ رَحْمَتِکَ تَطَوُّلاً وَ اسْتُرْنی بِسِتْرِ عافِیتِکَ تَفَضُّلاً.
22) اَللَّهُمَّ وَ اِنّی اَتُوبُ اِلَیکَ مِنْ كُلِّ ما خالَفَ اِرادَتَکَ اَوْ زالَ عَنْ مَحَبَّتِکَ مِنْ خَطَراتِ قَلْبی، وَ لَحَظاتِ عَینی وَ حِكایاتِ لِسانِی تَوْبَةً تَسْلَمُ بِها كُلُّ جارِحَةٍ عَلى حِیالِها مِنْ تَبِعاتِکَ وَ تَأْمَنُ مِمّا یخافُ الْمُعْتَدُونَ مِنْ اَلِیمِ سَطَواتِكَ‏.
23) اَللّهُمَّ فَارْحَمْ وَحْدَتی بَینَ یدَیکَ وَ وَجِیبَ قَلْبِی مِنْ خَشْیتِکَ وَ اضْطِرَابَ اَرْكانِی مِنْ هَیبَتِكَ‏؛ فَقَدْ اَقامَتْنی یا رَبِّ ذُنُوبی مَقامَ الْخِزْیِ بِفِنائِکَ فَاِنْ سَكَتُّ لَمْ ینْطِقْ عَنِّی اَحَدٌ وَ اِنْ شَفَعْتُ فَلَسْتُ بِاَهْلِ الشَّفاعَةِ.
24) اَللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ شَفِّعْ فِی خَطایای كَرَمَکَ وَ عُدْ عَلى سَیئاتِی بِعَفْوِکَ وَ لا تَجْزِنی جَزائِی مِنْ عُقُوبَتِکَ وَ ابْسُطْ عَلَیَّ طَوْلَکَ، وَ جَلِّلْنِی بِسِتْرِکَ وَ افْعَلْ بِی فِعْلَ عَزِیزٍ تَضَرَّعَ اِلَیهِ عَبْدٌ ذَلِیلٌ فَرَحِمَهُ اَوْ غَنِیٍّ تَعَرَّضَ لَهُ عَبْدٌ فَقیرٌ فَنَعَشَهُ‏.
25) اَللّهُمَّ لا خَفیرَ لِی مِنْکَ فَلْیخْفُرْنِی عِزِّکَ وَ لا شَفیعَ لی اِلَیکَ فَلْیشْفَعْ لی فَضْلُکَ وَ قَدْ اَوْجَلَتْنی خَطایایَ فَلْیؤْمِنِّی عَفْوُکَ.
26) فَمَا كُلُّ ما نَطَقْتُ بِهِ عَنْ جَهْلٍ مِنِی بِسُوءِ اَثَرِی، وَ لاَ نِسْیانٍ لِما سَبَقَ مِنْ ذَمیمِ فِعْلی لكِنْ لِتَسْمَعَ سَماؤُکَ وَ مَنْ فِیها وَ اَرْضُکَ وَ مَنْ عَلَیها ما اَظْهَرْتُ لَکَ مِنَ النَّدَمِ وَ لَجَأْتُ اِلَیکَ فِیهِ مِنَ التَّوْبَةِ فَلَعَلَّ بَعْضَهُمْ بِرَحْمَتِکَ یرْحَمُنِی لِسُوءِ مَوْقِفی اَوْ تُدْرِكُهُ الرِّقَّةُ عَلَیَّ لِسُوءِ حالِی فَینالَنی مِنْهُ بِدَعْوَةٍ هِیَ اَسْمَعُ لَدَیکَ مِنْ دُعائِی اَوْ شَفاعَةٍ اَوْكَدُ عِنْدَکَ مِنْ شَفاعَتی تَكُونُ بِهَا نَجاتی مِنْ غَضَبِکَ وَ فَوْزَتی بِرِضاکَ.
27) اَللّهُمَّ اِنْ یكُنِ النَّدَمُ تَوْبَةً اِلَیکَ فَأَنا اَنْدَمُ النَّادِمِینَ وَ اِنْ یكُنِ التَّرْكُ لِمَعْصِیتِکَ اِنابَةً فَأَنَا اَوَّلُ الْمُنِیبینَ‏ وَ اِنْ یكُنِ الاِسْتِغْفارُ حِطَّةً لِلذُّنُوبِ فَاِنِّی لَکَ مِنَ الْمُسْتَغْفِرینَ‏.
28) اَللّهُمَّ فَكَما اَمَرْتَ بِالتَّوْبَةِ وَ ضَمِنْتَ الْقَبُولَ وَ حَثَثْتَ عَلَى الدُّعاءِ وَ وَعَدْتَ الْاِجابَةَ، فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اقْبَلْ تَوْبَتی وَ لا تَرْجِعْنی مَرْجِعَ الْخَیبَةِ مِنْ رَحْمَتِکَ اِنَّکَ اَنْتَ التَّوّابُ عَلَى الْمُذْنِبینَ وَ الرَّحِیمُ لِلْخاطِئینَ الْمُنِیبینَ‏.
29) اَللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ كَما هَدَیتَنا بِهِ وَ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ كَمَا اسْتَنْقَذْتَنا بِهِ‏ وَ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلاةً تَشْفَعُ لَنا یوْمَ الْقِیامَةِ وَ یوْمَ الْفاقَةِ اِلَیکَ اِنَّکَ عَلى كُلِّ شَی‏ءٍ قَدیرٌ وَ هُوَ عَلَیکَ یسِیرٌ.
 

شرح دعا


دعای توبه


وَ کَانَ مِنْ دُعَائِهِ عَلَیْهِ ‌السَّلامُ فِی ذِکْرِ التَّوْبَةِ وَ طَلَبِهَا؛
از دعاهای آن حضرت [امام سیّدالسّاجدین(ع)] است در بیان توبه و بازگشت [از معصیت به طاعت] و درخواست [توفیق از خدای تعالی برای] آن.
(۱)
اَللّهُمَّ یا مَنْ لا یَصِفُهُ نَعْتُ الْواصِفینَ،
بارالها، ای كسی كه وصف وصف‌كنندگان [آنچنان كه هست] توصیفش نمی‌كند.
شرح و توضیح:
انسان از شناخت كُنه ذات حق تعالی عاجز است.
این كلام شریف امام(ع) در عین این كه ناتوانی افكار و عقول اندیشمندان بشری را از شناخت کُنه ذات اَمْنع[1] باری جلّ جلاله اثبات می‌نماید، در عین حال از وصف واصفان ذات اقدس او كه لازمه‌ی اصل معرفت و شناسایی آفریننده‌ی جهان است، نهی و رَدعی[2] نمی‌فرماید. یعنی امام(ع) نفرموده است: خدایا تو كسی هستی كه واصفان نباید توصیفت كنند. بلكه فرموده است: خدایا تو كسی هستی كه واصفان نمی‌توانند آنچنان كه هستی توصیفت نمایند. چه آن كه هر چند «توصیف» حق به گونه‌ای که منتهی به «تشبیه» خالق به مخلوق گردد، ممنوع است؛ ولی «تنزیه»[3] وی نیز به صورتی که منجرّ به «تعطیل» حق از صفات و مستلزم ممنوعیت عقل از معرفت حق شود، مذموم است.
امام الموحّدین علی(ع) می‌فرماید:
لَمْ یُطْلِع الْعُقُولَ عَلی تَحْدیدِ صِفَتِهِ وَ لَمْ یَحْجُبْها عَنْ واجِبِ مَعْرِفَتِهِ؛[4]
[خدا] عقل‌ها را مسلّط بر این نكرده است كه صفتش را تحدید کنند [و به درک نهایی آن برسند] ولی [در عین حال] آنها را از مقدار واجب معرفتش نیز ممنوع و محجوب نساخته است.
آری؛ آنچه مقتضای محدودیّت فکر و درک آدمی است ناتوانی وی از شناخت كُنه ذات و صفات باری است که حتّی اَعقَلِ افراد بشر، رسول خدا(ص) می‌گوید:
لا اُحْصِی ثَناءً عَلَیْکَ. اَنْتَ کَما اَثْنَیْتَ عَلی نَفْسِکَ؛[5]
من، ناتوان از اینم كه ثنا و ستایشت را به نهایت درجه‌اش برسانم [و تو را چنان كه باید و شاید توصیف كنم] تو چنانی كه خود توصیف خود كرده و خود را ستوده‌ای.
در این جمله رسول اكرم(ص) پروردگار را با همین اعتراف به عجز از احصاء ثنا، ثنا می‌گوید. چنان كه فرزند گرامی‌اش امام سیّدالسّاجدین نیز می‌گوید:
وَ لَمْ تَجْعَلْ لِلْخَلْقِ طَریقاً اِلَی مَعْرِفَتِکَ اِلاّ بِالْعَجْزِ عَنْ مَعْرِفَتِکَ؛[6]
[پروردگارا] تو را برای خلق، راهی به سوی معرفتت جز عجز از معرفتت قرار نداده‌ای.
جهان متّفق بر الهیّتش
 فرومانده در کُنه ماهیّتش
نه بر اوج ذاتش پرد مرغ وهم
 نه بر ذیل وصفش رسد دست فهم
در این وَرطه کِشتی فرو شد هزار
كه پیدا نشد تخته‌ای بر کنار
نه ادراک بر کُنه ذاتش رسد
نه فكرت به غَور صفاتش رسد
توان در بلاغت به سَحْبان[7] رسید
 نه بر کُنه بی‌چون سُبحان رسید
که خاصّان در این ره فَرَس رانده‌اند
 به لااُحصی از تَک فرو مانده‌اند[8]


بیانی لطیف از امام باقر(ع)


چه بیان لطیفی از امام محمّد باقر(ع) در این باب رسیده است كه می‌فرماید:
کُلُّ ما مَیزْتُمُوهُ بِاَوْهامِکُمْ فِی اَدَقِّ مَعانیهِ، مَخْلُوقٌ مَصْنُوعٌ مِثْلُکُمْ مَرْدُودٌ اِلَیکُمْ وَ لَعَلَّ النَّمْلَ الصِّغارَ تَتَوَهَّمُ اَنَّ لِلّهِ زَبانِیتَینِ فَاِنَّ ذلِكَ کَمالُها وَ تَتَوَهَّمُ اَنَّ عَدَمَهُما نُقْصَانٌ لِمَنْ لَمْ یتَّصِفُ بِهِما وَ هکَذا حالُ الْعُقَلاءِ فیمَا یصِفُونَ اللهَ تَعالی بِهِ؛[9]
شما اگر دقیق‌ترین معانی و باریک‌ترین مفاهیم را هم با عمیق‌ترین تدقیقات فكری خود تشخیص و تمییز بدهید و آنگاه چنین پندارید كه آن، خداست [باید بدانید كه] آن خدا نیست، بلكه آن هم مانند خود شما مخلوق و مصنوعی است ساخته و پرداخته‌ی ذهن محدود شما [و شایسته‌ی درک كوتاه شماست كه بیش از آن نیروی پیشرفت در تشخیص و درک كمال بی‌پایان نداشته‌اید] و شاید مورچه‌های ریز هم چنین پندارند كه خدا نیز مانند آنها دو شاخک دارد! چه آن كه شاخک داشتن برای آن مورچگان ناتوان كمال است و لذا می‌پندارند كه هر كس فاقد این دو شاخک است ناقص است. حال، از همین قبیل است توصیف خردمندان از ابنای بشر که خدا را به صفات كمال می‌ستایند [یعنی آنان نیز هر آنچه درباره‌ی خود به عنوان كمال می‌شناسند، همان را برای خدا صفت كمال دانسته و او را به همان صفت، توصیف می‌نمایند، در حالی كه «ما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِه»[10] و «سُبْحان الله عَمّا یَصِفُون».[11]
آنچه پیش تو غیر از آن ره نیست
غایت فهم تو است الله نیست
حاصل آنكه بشر در عین حال كه به حكم عقل و شرع، در حدّ توانایی و امكانات خلقی‌اش، موظّف به تحصیل معرفت درباره‌ی خدا و صفات خدا می‌باشد، مع‌الوصف باید اعتراف به این حقیقت داشته باشد كه شناخت كُنه ذات و صفات حضرت باری ـ تعالی شأنه العزیز ـ آن چنان كه هست از عهده‌ی وی بیرون است، چنانكه حضرت امام امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند:
اَلَّذِی لا یُدْرِکُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ وَ لا یَنالُهُ غَوْصُ الْفِطَنِ؛[12]
طائرانِ دورپرواز همّت‌ها [کُنهِ] او را درنمی‌یابند و غوّاصان اقیانوس‌های هوش و فطانت، به [شناسایی] وی نایل نمی‌گردند.
عَنقا[13] شكار كس نشود دام باز گیر
كانجا همیشه باد به دست است دام را
 

خودآزمایی

 
1- چرا انسان از شناخت كُنه ذات و صفات خداوند عاجز است؟
2- بشر تا چه اندازه موظّف به تحصیل معرفت درباره‌ی خدا و صفات خدا می‌باشد؟
3-«اَللّهُمَّ یا مَنْ لا یَصِفُهُ نَعْتُ الْواصِفینَ» چه مطالبی را اثبات و بیان می‌کند؟
 

پی‌نوشت‌ها


[1]ـ امنع: برتر.
[2]ـ ردعی: بازداشتن.
[3]ـ تنزیه: دور نگه‌داشتن.
[4]ـ شرح نهج‌البلاغه‌ی فیض‌الاسلام، خطبه‌ی 49.
[5]ـ مصباح‌الشّریعه، الباب الخامس فی الذّکر.
[6]ـ مناجات العارفین از مناجات خمس عشره.
[7]ـ سحبان وائلی: خطیب و سخنور مشهور عرب که ضرب‌المثل در فصاحت است.
[8]ـ بوستان سعدی، ص 2.
[9]ـ وافی، طبع اسلامیّه، ج 1، ابواب معرفة‌الله، باب النّهی عن الصفة بغیر ما وصف به نفسه تعالی، ص 89، ضمن بیان.
[10]ـ سوره‌ی زمر، آیه‌ی 67، یعنی: خدا را چنان که شایسته‌ی ساحت اقدس اوست نشناخته‌اند.
[11]ـ سوره‌ی صافّات، آیه‌ی 159. یعنی: خدا منزّه است از آنچه توصیفش می‌کنند.
[12]ـ خطبه‌ی اوّل نهج‌البلاغه.
[13]ـ عنقا: نام مرغی افسانه‌ای.

دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدایت
آیت الله سید محمد ضیاءآبادی
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر: