کد مطلب: ۴۶۲۱
تعداد بازدید: ۲۴۴
تاریخ انتشار : ۳۰ ارديبهشت ۱۴۰۰ - ۱۰:۵۶
نقطه‌های آغاز در اخلاق عملی| ۶۸
اخلاص پاك كردن نیت از شرك و ریا است (چنانكه تزكیه و تهذیب نفس زدودن روح از صفات ناپسند و كدورتهاى معنوى، و تطهیر پاك كردن ظواهر جسم و بدن از نجاسات و آلودگی‌هاى ظاهرى است) و چون اخلاص امرى قلبى و وجدانى است نمى‌‏توان آن را با ظاهر زیبا و حجم كار ارزیابى كرد.

فصل سیزدهم؛ نیت، اخلاص و پرهیز از شرك و ریا و نفاق‏ | ۷

 


اخلاص در عبادت‏


چنانكه از آیات و اخبار بر مى‏‌آید، اخلاص اساس عبادت و حقیقت آن است و در واقع اخلاص روح عبودیت و بندگى است و عبادت جز با اخلاص مصداق و مفهومى ندارد و به همین جهت امام صادق علیه السّلام مى‏‌فرماید:
... وَ النّیةُ أفضَلُ مِنَ العَمَلِ ألا وَ إنَّ النّیةَ هِی العَمَل.[1] ...
نیت برتر از عمل است و آگاه باشید كه نیت حقیقت عمل است.
بنابراین، بهترین عمل آن است كه خلوص آن بیشتر باشد.


اخلاص چیست؟


اخلاص پاك كردن نیت از شرك و ریا است (چنانكه تزكیه و تهذیب نفس زدودن روح از صفات ناپسند و كدورت‌هاى معنوى، و تطهیر پاك كردن ظواهر جسم و بدن از نجاسات و آلودگی‌هاى ظاهرى است) و چون اخلاص امرى قلبى و وجدانى است نمى‌‏توان آن را با ظاهر زیبا و حجم كار ارزیابى كرد. امام صادق علیه السّلام فرمود:
لیسَت الصَّلوة قِیامَكَ وَ قُعودَكَ إنّمَا الصَّلوةَ إخلاصكَ و أن تُرید بِها اللّه وَحدَه.[2]
نماز قیام و قعود و نشستن و برخاستن نیست بلكه نماز اخلاص و خداخواهى توست.
یعنى حقیقت نماز همانا اخلاص نمازگزار است و اخلاص آن است كه نماز را تنها براى رضاى خدا بجاى آورد. و در حدیث دیگر از امام صادق علیه السّلام آمده است:
... وَ العَملُ الخَالصُ الّذى لَا تُریدُ أن یحمدَكَ عَلیه أحدٌ إلّا اللّه عَزّوجلّ.[3] ...
عمل خالص آن است كه در آن جز از خداوند عزّ و جلّ انتظار ستایش نداشته باشى.
اخلاص داراى مراتبى است كه نخستین مرتبه آن عبارت است از اینكه عبادت از ریا و تظاهر و خودنمایى خالص باشد. بنابراین، اگر كسى به قصد ثواب و یا بر آورده شدن حاجت، عبادت كند عملش صحیح است و انضمام این گونه مقاصد با اصل اخلاص منافات ندارد، زیرا چنانكه گفتیم اساس اخلاص بر ترك ریا و خودنمایى استوار است. بدیهى است كسى كه براى خداوند نماز می‌گزارد و در ضمن از او حاجت مى‏‌خواهد و یا انتظار پاداش و ثواب دارد، ریاكار نیست. البته چنین شخصى اخلاصش كامل نیست زیرا اخلاص كامل آن است كه بنده جز خدا نخواهد و در دلش چیزى جز او نباشد، چنانكه امام صادق علیه السّلام فرموده است:
مَا أنعَمَ اللّهُ عَلَى عَبدٍ أجَلَّ مِن أن لا یكونَ فِی قَلبِه مَعَ اللّهِ غَیرُهُ.[4]
هیچ نعمتى بالاتر از این نیست كه در دل بنده چیزى جز خدا نباشد.
و در حدیث دیگرى فرمود:
القَلبُ السَّلیمُ الَّذِى یلقَى رَبَّهُ وَ لَیسَ فِیهِ أحَدٌ سِواهُ قَالَ وَ كُلُّ قَلبٍ فِیهِ شِركٌ أو شَكُّ فَهُوَ ساقِطٌ ...[5]
قلب سلیم آن است كه خداى را دیدار كند در حالى كه در دلش كسى جز او نباشد. [سپس فرمود:] هر دلى كه در آن شرك یا شكّى باشد آن دل ساقط و تباه است ...
اخلاص از شرایط عمومى تمام عبادات است كه فقیهان آن را شرط صحّت عمل، حكیمان شرط قبول و عارفان شرط وصول دانسته‏‌اند.[6] تا عمل صبغه الهى و آسمانى نداشته باشد به سوى خدا بالا نمى‌‏رود و موجب قرب به محبوب نمى‏‌شود.
اعمال ریایى با خداوند و ملكوت هیچ گونه سنخیتى ندارد تا وسیله ارتباط میان بنده و خداوند متعال باشد.
 

قرآن و اخلاص‏


قرآن مجید دراین‌‏باره مى‏‌فرماید:
وَ ما امِرُوا إلّا لِیعْبُدُوا اللَّه مُخْلِصینَ لَهُ الّدینَ ....[7]
به آنها جز این دستور داده نشده كه خدا را با اخلاص [خالى از هرگونه شائبه شرك و ریا] پرستش كنند ...
و در آیه دیگر مى‏‌فرماید:
... فَمَنْ كانَ یرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا یشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ احَداً.[8]
... هر كس امید لقاى پروردگارش را دارد باید عمل صالح انجام دهد و كسى را در عبادت پروردگارش شریك نكند.
قسمت آخر آیه اشعار دارد بر اینكه عمل صالح آن است كه در آن هیچ گونه شرك و ریا وجود نداشته باشد. پس اگر دیگران را در عبادت خدا شریك كنیم اخلاص از بین می‌‏رود و تنها جنبه صورى و ظاهرى آن باقى می‌ماند و موقعى كه عمل محتواى واقعى خود را از دست داد، نتیجه‏‌اى عاید انسان نخواهد شد، همان گونه كه در شأن نزول این آیه مى‌‏خوانیم:
جَاء رَجُلٌ إلَى النَّبىّ صَلَّى اللّهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فَقالَ: إنّى أتَصَدَّقُ و أصِلُ الرَّحمَ وَ لا أصنَعُ ذلكَ إلّا لِلّهِ فَیذكَرُ ذلكَ مِنِّى وَ أحمَدُ عَلیهِ فَیسُرُّنِى ذلكَ وَ أعجِبُ بِهِ، فَسَكَتَ رَسُولُ اللّه صَلَّى اللّه عَلیهِ و آله وَ سَلَّمَ: وَ لَم یقُل شَیئاً فَنَزَلَتِ الایةُ ...[9] شخصى خدمت رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلم آمد و عرض كرد: یا رسول اللّه!
من در راه خدا انفاق مى‌‏كنم و صله رحم بجا مى‌‏آورم و این اعمال را فقط به خاطر خدا انجام مى‌‏دهم، اما هنگامى كه مردم از این اعمال سخن مى‏‌گویند و مرا ستایش مى‏‌كنند مسرور و خوشحال مى‏‌شوم، این اعمال من چگونه است؟ پیامبر سكوت كرد و سخنى نفرمود تا اینكه این آیه [: «فَمَنْ كانَ یرجُوا ...»] نازل شد ....
بندگان مخلص:
خداوند متعال بندگان صالح را به صفت اخلاص مى‌‏ستاید. براى مثال، آنگاه كه حضرت یوسف علیه السّلام را مى‌‏ستاید، با صفت «مخلص» از او یاد مى‌‏كند و مى‌‏فرماید:
وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا انْ رَاى‏ بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ انَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصینَ.[10]
آن زن قصد او را كرد، و او نیز- اگر برهان پروردگار را ندیده بود- قصد وى را مى‏‌نمود. ما این‏چنین كردیم تا بدى و فحشا را از او بگردانیم، چرا كه او از بندگان مخلص ما بود.
و در باره حضرت موسى علیه السّلام مى‌‏فرماید:
وَ اذْكُرْ فِی الْكِتابِ مُوسى‏ إنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَ كانَ رَسُولًا نَبِیا.[11]
در این كتاب [: قرآن‏] از موسى یاد كن كه او مخلّص بود و رسول و پیامبر والا مقامى بود.


خودآزمایی


1- اساس و حقیقت عبادت چیست؟
2- اخلاص را تعریف کنید.
3- اگر كسى به قصد ثواب و یا بر آورده شدن حاجت، عبادت كند آیا عملش صحیح است؟ شرح دهید که آیا انضمام این گونه مقاصد با اصل اخلاص منافات دارد؟
 
 

پی‌نوشت‌ها


[1]  اصول كافى، ج 2- ص 16، حدیث 4.
[2] شرح نهج البلاغه ابن أبی الحدید، ج 1- ص 325.
[3] اصول كافى، ج 2- ص 16، حدیث 4.
[4] مستدرك الوسائل، ج 1- ص 10.
[5] اصول كافى، ج 2- ص 16، حدیث 5.
حضرت امام خمینى رضوان اللّه علیه در مورد نیت مى‏فرماید: «و باید دانست كه نیت از اهم وظایف قلبیه است كه صورت كمالیه عبادات به آن است و نسبت آن به صورت اعمال نسبت باطن به ظاهر و روح به بدن و قلب به قالب است و از اهمّ وظایف و اشدّ شرایط آن بر عامّه تخلیص آن است و كمتر نیتى اخلاص حقیقى تواند داشت بلكه خلوص مطلق از اعلى مدارج اولیاى كمّل است، زیرا اخلاص عبارت از تصفیه عمل از مطلق شوب غیر حق است. و آن در عبادت عامّه تصفیه از شرك جلى و خفى است از قبیل ریا و عجب و افتخار. الا له الدّین الخالص، و در عبادات خواص تصفیه آن است از شوب طمع و خوف كه در مسلك آنها شرك است، و در عبادت اصحاب قلوب عبارت است از تصفیه از شوب انانیت و انیت كه در مسلك اهل معرفت شرك اعظم و كفر اكبر است (مادر بتها بت نفس شماست) و در عبادت كمّل عبارت از تصفیه آن از شوب رؤیت عبودیت و عبادت بلكه رؤیت كون، چنانكه امام علیه السّلام فرمود: قلب سلیم آن است كه ملاقات كند حق را و در آن احدى سوى حق نباشد. پس وقتى سالك إلى اللّه قدم بر فرق حظوظ خود بلكه خود و عالم نهاد و خود را یكسره خالص كرد از رؤیت غیر و غیریت و در قلب او جز حق جایگزین نشد و بیت اللّه را از بتها به دست ولایت پاك كرد ... دین او و عمل او و باطن و ظاهر او براى حق خالص شود ...» (معراج السالكین و صلاة العارفین).
[6] شرایط بر دو قسم است: شرایط صحت و شرایط قبول. بعضى از شرایط تنها شرط قبول عبادت است نه شرط صحّت، مانند حضور قلب در نماز، چون آثار واقعى نماز كه تقرّب به خدا و معراج مؤمن است بدون حضور قلب وجود ندارد. اما پاره‏اى از اعمال شرط صحّت عمل است، مانند وضو و نیت كه نماز بدون وضو و نیت باطل است، حتى اگر كسى سهوا بدون وضو و نیت نماز گزارد باید نماز را دوباره بجاى آورد.
[7] بینه- 5. هر چند گفته مى‏شود كه این آیه و امثال آن مربوط به اصول دین و توحید عبادى و در مقام نفى شرك و بت پرستى است و ربطى به مسئله ریا ندارد ولى با توجّه به اینكه شخص ریا كار غیر خدا را در عبادت منظور مى‏دارد، نوعى شرك در عمل او موجود است و بدین جهت در احادیث ریا را شرك خفى نامیده‏اند.
[8] ( 1) كهف- 110.
[9] تفسیر قرطبى، چاپ بیروت، سال 1965- 1966، جزء 11- ص 69، تفسیر مجمع البیان، چاپ بیروت، ج 6- ص 499، بحار الانوار، چاپ بیروت، ج 67- ص 222، عدة الداعى، چاپ بیروت، ص 223.
[10]  یوسف- 24.
[11] مریم- 51.

دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدایت
آیت الله محمدرضا مهدوی کنی
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر: