کد مطلب: ۶۳۵۳
تعداد بازدید: ۱۳۲
تاریخ انتشار : ۱۴ ارديبهشت ۱۴۰۲ - ۱۰:۵۵
آشنایی با اسلام | ۴
دانشمندان در تعريف فعل اخلاقى‌ گفته‏اند: فعل يا صفتى‌ است ارزشى‌، كه عقل سليم حسن يا قبح آن را درك مى‌‏كند و همه‌ی انسان‏ها، در هر زمان و مكانى‌ بر خوبى‌ يا بدى‌ آن توافق دارند. فعل اخلاقى‌ كارى‌ است كه وجدان، حُسن آن را درك مى‌‏كند و وظيفه انسانى‌ خود مى‌‏بيند كه آن را انجام دهد، يا قبح آن را درك مى‌‏كند و ذاتاً احساس مى‌‏كند كه انجام آن با انسانيت او تناسبى‌‏ ندارد و بايد ترك كند.

بخش دوم: اخلاق در اسلام |۱

 

خُلق به معناى‌ خوى‌ و صفت نفسانى‌ راسخ است. مرحوم فيض كاشانى‌ در تعريف اخلاق مى‌‏گويد: خُلق عبارت است از هيئتى‌ كه در نفس انسان رسوخ كرده، به گونه‏اى‌ كه با سهولت و بدون نياز به فكر و تأمل، افعال از آن صادر مى‌‏شود. پس اگر از آن هيئت، افعالى‌ صادر مى‌‏شود كه عقلاً و شرعاً مورد ستايش واقع مى‌‏شوند آن هيئت، خلق نيك ناميده مى‌‏شود، و اگر منشأ افعال زشت است، خلق بدنام دارد.[1]
دانشمندان در تعريف فعل اخلاقى‌ گفته‏اند: فعل يا صفتى‌ است ارزشى‌، كه عقل سليم حسن يا قبح آن را درك مى‌‏كند و همه‌ی انسان‏ها، در هر زمان و مكانى‌ بر خوبى‌ يا بدى‌ آن توافق دارند. فعل اخلاقى‌ كارى‌ است كه وجدان، حُسن آن را درك مى‌‏كند و وظيفه انسانى‌ خود مى‌‏بيند كه آن را انجام دهد، يا قبح آن را درك مى‌‏كند و ذاتاً احساس مى‌‏كند كه انجام آن با انسانيت او تناسبى‌‏ ندارد و بايد ترك كند.
اخلاق نيك در اسلام از موقعيت و ارزش بسيار والايى‌ برخوردار است.
به حدى‌ كه از نشانه‏هاى‌ كمال ايمان به شمار رفته است. حُسن خلق به عنوان سنگين‏ترين عملى‌ كه در ميزان سنجش اعمال قرار مى‌‏گيرد معرفى‌ شده است. پرورش اخلاق نيك آن قدر مهم بوده كه هدف بعثت پيامبر قرار گرفته است.
قرآن مى‌‏فرمايد:
خدا بر مؤمنان منت نهاد كه رسولى‌ از خودشان برايشان فرستاد تا آيات خدا را برايشان تلاوت كند، اخلاقشان را تزكيه نمايد، و كتاب و حكمت را به آنان بياموزد، گرچه پيش از اين در گمراهى‌ آشكار بودند.[2]
رسول خدا(ص) فرمود: اخلاق نيك را به شما توصيه مى‌‏كنم، زيرا خداى‌ عزّوجلّ مرا بدين منظور فرستاده است.[3]
پيامبر اكرم(ص) فرمود: من مبعوث شدم تا اخلاق نيك را به كمال برسانم.[4]
امام محمد باقر(ع) فرمود: كامل‏ترين مؤمنان كسانى‌ هستند كه اخلاقشان‏ نيكوتر است.[5]
رسول‏خدا(ص) فرمود: روز قيامت چيزى‌ را در ميزان اعمال نمى‌‏گذارند كه با ارزش‏تر از حُسن خلق باشد.[6]
امام صادق(ع) فرمود: خداى‌ متعال بنده را به خاطر اخلاق نيكش آن‏چنان پاداش مى‌‏دهد كه به مجاهد در راه خدا، صبح و شام عطا مى‌‏فرمايد.[7]
پيامبراكرم(ص) فرمود: خلق خوب نصف ايمان است.[8]
اسلام در باره‌ی تزكيه و تهذيب نفس و پرورش اخلاق نيك سفارش فراوانى‌ دارد. بخش بزرگى‌ از آيات قرآن درباره‌ی اخلاقيات است، حتى‌ اكثر داستان‏هاى‌ قرآن اهداف اخلاقى‌ را تعقيب مى‌‏كنند. هزاران حديث از پيامبر اكرم و ائمه معصومين(ع)، در موضوع اخلاق خوب و بد نقل شده است.
نويدهايى‌ كه براى‌ تخلق به اخلاق نيك و كيفرهايى‌ كه براى‌ آلوده شدن به اخلاق زشت بيان شده قطعاً كمتر از آن‏چه در باره‌ی واجبات و محرمات آمده نيست، زيرا موجب تكامل نفس و تقرب الى‌ الله يا انحطاط نفس و دورى‌ از خدا مى‌‏شوند.
بنابراين، امور اخلاقى‌ را يا بايد در رديف احكام به شمار آورد يا مقدم بر آنها و نمى‌‏توان به بهانه‌ی اين كه دستورهاى‌ اخلاقى‌ هستند در رعايت آنها كوتاهى‌ و بى‌‏اعتنايى‌ كرد. اصولاً زندگى‌ بشر بدون اخلاق پسنديده ممكن نيست، لذا هر يك از اقوام و ملل جهان به امور اخلاقى‌ پایبند بوده و هستند.
اخلاق از دو جهت در سعادت و آسايش يا بدبختى‌ و ناراحتى‌ انسان تأثير دارد:


الف: زندگى‌ دنيوى‌ و حيات اجتماعى‌:

 

افراد يك اجتماع اگر وظيفه‏‌شناس باشند، حقوق يكديگر را رعايت كنند، نسبت به همديگر مهربان و خيرخواه باشند، در كارهاى‌ خير تعاون داشته باشند، در حل مشكلات يكديگر بشتابند و در يك كلام، سعادت و آسايش خود را در سعادت و آسايش جامعه بدانند، زندگى‌ خوش و سالمى‌ دارند و حداكثر استفاده را از نعمت‏هاى‌ دنيوى‌ مى‌‏برند.
برعكس اگر به ضوابط اخلاقى‌ مقيّد نباشند، آسايش و آرامش نخواهند داشت. بنابراين مى‌‏توان سعادت و خوشبختى‌ يا شقاوت و بدبختى‌ يك جامعه رادر مقدار تقيّد يا عدم تقيّد افراد، به موازين اخلاقى‌ جست و جو كرد.
از همين جاست كه اسلام به رعايت اخلاق اجتماعى‌ تأكيد فراوانى‌ نموده است.
رسول خدا(ص) فرمود: سعادت انسان در اخلاق خوب و شقاوتش در اخلاق بد است.[9]
امام صادق(ع) فرمود: هيچ زندگى‌‏اى‌ گواراتر از اخلاق خوب نيست.[10]
هم چنين فرمود: حسن خلق، رزق را زياد مى‌‏كند.[11]
و فرمود: نيكوكارى‌ و حسن خلق، شهرها را آباد و بر عمرها مى‌‏افزايد.[12]
و فرمود: هركه بداخلاق باشد نفس خود را به سختى‌ و عذاب مى‌‏اندازد.[13]
در باره‌ی آداب معاشرت و اخلاق اجتماعى‌، احاديث فراوانى‌ داريم كه در كتاب‏هايى‌ مانند: بحارالانوار (ج 74 ـ 75)، كافى‌ (ج 2)، جامع احاديث الشيعه، وسائل الشيعه و ديگر كتاب‏ها موجوداند.


ب: تكامل يا انحطاط نفسانى‌:

 

اخلاق نيك، نفس را تكامل داده و موجب تقرب انسان به خدا مى‌‏شود. اخلاق بد نيز نفس انسان را به انحطاط و تباهى‌ مى‌‏كشد و او را از خدا دور مى‌‏سازد كه نتيجه‌‏اش در آخرت روشن خواهد شد.
اميرالمؤمنين(ع) به فرزندش فرمود: خداى‌ عزّوجلّ اخلاق نيك را وسيله‌ی ارتباط خودش با بندگان قرار داده است، آيا دوست نداريد خُلقى‌ را كه وسيله‌ی ارتباط با خداست نگه داريد.[14]
امام صادق(ع) فرمود: اخلاق خوب در دنيا زينت و در آخرت جاى‌ گردش است. با خُلق نيك، دين انسان كامل مى‌‏شود و وسيله‌ی تقرب به خداست.[15]
رسول‏خدا(ص) فرمود: بيشترين چيزى‌ كه امت من به سبب آن داخل بهشت مى‌‏شوند تقواى‌ الهى‌ و اخلاق نيك است.[16]
امام صادق(ع) فرمود: خلق نيك، گناه را از بين مى‌‏برد، چنان كه خورشيد يخ را آب مى‌‏كند.[17]
نفس انسان گوهرى‌ است شريف، نورانى‌، ملكوتى‌ و برتر از ماده كه به سبب ملكوتى‌ بودنش بر ساير حيوانات، برتر است.
در اين جاست كه جايگاه ارزش‏هاى‌ اخلاقى‌ روشن مى‌‏شود. مكارم اخلاق با انسانيت انسان و روح ملكوتى‌ او تناسب و سنخيت دارد. اگر مكارم و فضايل اخلاق را از انسان بگيريم هيچ فرقى‌ با حيوان ندارد.
از همين رو اسلام تأكيد دارد كه انسان روح ملكوتى‌ و شرافت ذاتى‌ خود را حفظ كند و همواره در تقويت آن بكوشد.
اميرالمؤمنين(ع) فرمود: هر كس نفس خويش را بزرگوار بداند ترك‏ خواسته‏‌هاى‌ حيوانى‌ برايش آسان خواهد بود.[18]
نيز فرمود: هر كس نفس خويش را شريف بداند او را با گناه آلوده نمى‌‏سازد.[19]
باز هم فرمود: كسى‌ كه به شرافت نفسانى‌ خويش توجه داشته باشد او را از خواسته‏‌هاى‌ ذلت‌‏آور باز مى‌‏دارد.[20]
و فرمود: نفس، گوهرى‌ گرانبهاست، هر كس آن را نگه‏ داشت به مقام بالايش مى‌‏رساند و هر كس آن را به ابتذال كشيد پستش نموده است.[21]
هم چنين فرمود: نفس شريف، عواطف را زياد خواهد كرد.[22]
در مورد مكارم اخلاق گفته شده: همه‌ی انسان‏ها در هر زمان و مكانى‌، بر حسن و ارزشمندى‌ آن توافق دارند. آرى‌، فطرت پاك انسان، چنين دركى‌ را دارد و بايدها و نبايدهاى‌ اخلاقى‌ نيز از چنين درك مقدسى‌ نشأت مى‌‏گيرند.
همين خودشناسى‌ و توجه به انسانيت انسان است كه روح ملكوتى‌ او را بر كشور بدن حاكميت مى‌‏دهد تا خواسته‏ها و تمايلات حيوانى‌ خود را كنترل كند و در صدد كسب ارزش‏هاى‌ انسانى‌ برآيد.
پيامبران نيز مبعوث شدند تا انسان را در اين جهاد مقدس يارى‌ دهند و در راه تزكيه و تهذيب نفس او را تقويت نمايند. پيامبران به انسان‏ها مى‌‏گفتند:
شما انسانيد، نه حيوان. انسانيت خود را فراموش نكنيد و تسليم خواسته‏‌هاى‌ حيوانى‌ نشويد كه زيان مى‌‏بينيد. بدترين زيان‏ها اين است كه انسان، در گرداب هولناك تمايلات حيوانى‌ غرق شود و انسانيت خود را از دست بدهد و سرانجام به صورت حيوان درنده وارد جهان آخرت گردد.
قرآن مى‌‏فرمايد:
بگو: زيان‏كاران كسانى‌ هستند كه نفوس (انسانى‌) خود و خانواده خود را در قيامت ببازند و بدانيد كه اين، زيانى‌ است آشكار.[23]
اميرالمؤمنين(ع) فرمود: از كسى‌ تعجب مى‌‏كنم كه در دنيا دنبال گمشده‏اش مى‌‏گردد، در حالى‌ كه نفس خويش را گم كرده ولى‌ در پى‌ يافتن آن نيست.[24]


خودآزمایی


1- خُلق را تعریف کنید.
2- دلایل مبعوث شدن پيامبران را بیان کنید.

 

پی نوشت ها


[1]. حقايق، ص 54.
[2]. آل‏عمران (3) آيه 164: «لَقَدْ مَنَّ اللهُ عَلى‌ المُوْمِنِينَ إِذ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الكِتابَ وَالحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِى‌ ضَلالٍ مُبِينٍ».
[3]. بحارالانوار، ج 69، ص 375: قال رسول الله(ص): «عليكم بمكارم الأخلاق؛ فإنّ الله عزّوجلّ بعثني بها».
[4]. مستدرك الوسائل، ج 11، ص 187. عن النبيّ(ص) قال: «إنّما بُعثِتُ لأتمّم مكارم الأخلاق».
[5]. كافى‌، ج 2، ص 99: عن أبي‏جعفر(ع) قال: «إنّ أكمل المؤمنين إيماناً أحسنهم خلقاً».
[6]. همان: قال رسول الله(ص): «ما يوضع في ميزان امرئى‌ يوم القيامة أفضل من حسن الخلق».
[7]. همان، ص 100، عن أبي‏عبدالله(ع) قال: «إنّ الله تبارك و تعالى‌ ليُعطي العبد من الثواب على‌ حسن الخلق كما يُعطي المجاهد في سبيل الله، يغدو عليه و يروح».
[8]. مشكاةالانوار، ص 223. قال النبيّ(ص): «حسن الخلق نصف الدين».
[9]. مستدرك الوسائل، ج 8، ص 447. قال رسول الله(ص): «من سعادة المرء حسن الخلق، و من شقاوته سوء الخلق».
[10]. بحارالانوار، ج 71، ص 389: قال الصادق(ع): «لاعيش أهنأُ من حسن الخلق».
[11]. همان، ص 396: قال أبوعبدالله(ع): «حسن الخلق يزيد في الرزق».
[12]. كافى‌، ج 2، ص 100: عن أبي‏عبدالله(ع): «البرّ و حسن الخلق يعمران الديار، و يزيدان في الأعمار».
[13]. همان، ص 321: عن أبي‏عبدالله(ع) قال: «مَن ساء خلقُه عذّب نفسه».
[14]. مستدرك، ج 11، ص 192: عن أميرالمؤمنين(ع) أنّه قال لولده: «إنّ الله عزّوجلّ جعل محاسن الأخلاق وُصْلَةً بينه و بين عباده فتحبّ أحدُكم أن يمسك بخلق متّصل بالله».
[15]. همان، ج 8، ص 449: قال الصادق(ع): «الخلق الحسن جمال في الدنيا، و نزهة في الآخرة، و به كمال الدين و القربة إلى‌ الله».
[16]. كافى‌، ج 2، ص 100: قال رسول الله(ص): «أكثر ما تلج به أمّتي الجنّة تقوى‌ الله و حسن الخلق».
[17]. همان: عن أبي‏عبدالله(ع) قال: «إنّ الخُلقَ الحسنَ يُميث الخطيئةَ كما تُميثُ الشمسُ الجليدَ».
[18]. نهج‏البلاغه، كلمه 449. عن عليّ(ع) قال: «من كرمت عليه نفسه هانت عليه شهواته».
[19]. غررالحكم، ص 627. قال على‌(ع): «من شرفت نفسُه نزهها عن ذلّة المطالب».
[20]. همان، ص 434: قال أميرالمؤمنين(ع): «من كرمت عليه نفسُه لم يهنها بالمعصية».
[21]. همان، ص 227: قال علي(ع): «إنّ النّفس لجوهرة ثمينة مَن صانها رفعَها، و من ابتذلها وضعها».
[22]. همان، ص 600: عن علي(ع) قال: «من شرفت نفسُه كثرت عواطفه».
[23]. زمر (39) آيه 15: «قُلْ إِنَّ الخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ القِيامَةِ أَلا ذلِكَ هُوَ الخُسْرانُ المُبِينُ».
[24]. غررالحكم، ص 460: قال علي(ع): «عجبت لمن يُنشِد ضالَّته و قد أضلّ نفسَه فلا يطلبها».

دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدایت
آیت الله ابراهیم امینی

ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر: