کد مطلب: ۶۹۴۲
تعداد بازدید: ۹۶
تاریخ انتشار : ۰۸ آذر ۱۴۰۲ - ۰۸:۵۴
آشنایی با اسلام | ۱۴
خدا همه‌ی اسما (حقايق اشيا) را به آدم آموخت، سپس آنها را بر فرشتگان عرضه كرد و گفت: اگر راست مى‌‏گوييد از اسماى‌ اينان خبر دهيد، گفتند: تو منزهى‌، جز آن‏چه را تو به ما آموخته‏اى‌ نمى‌‏دانيم، تويى‌ دانا و حكيم. خدا به آدم گفت: اسما را به فرشتگان بگو، وقتى‌ آدم آنها را به فرشتگان خبر داد خدا گفت: آيا به شما نگفتم من غيب آسمان و زمين را مى‌‏دانم و از آن‏چه ظاهر مى‌‏سازيد يا پنهان مى‌‏داريد اطلاع دارم.

بخش چهارم: انسان از دیدگاه اسلام | ۱

 

ابعاد  انسان

 

انسان از ديدگاه اسلام موجودى‌ چند بُعدى‌ است. آفرينش او از ماده خاكىِ بى‌‏درك و شعور آغاز شده و پس از پيمودن مراحل كمال، به صورت موجودى‌ برتر از ماده تبديل مى‌‏گردد.
قرآن درباره‌ی آفرينش انسان چنين مى‌‏گويد:
همانا انسان را از گل خالص آفريديم. سپس او را نطفه‏‌اى‌ در جايگاهِ استوارى‌ قرار داديم. آن گاه نطفه را به لخته‌ی خونى‌ تبديل نموديم. پس لخته‌ی خون را به قطعه‌ی گوشتى‌ تبديل كرديم، پس از آن استخوان‏ها آفريديم و بر آنها گوشت پوشانيديم. سپس او را خلقت ديگرى‌ داديم. پس خدايى‌ كه بهترين آفرينندگان است، در خور تعظيم مى‌‏باشد.[1]
در آيه مذكور پس از تشريح مراحل تكاملى‌ ماده، گفته شده: «ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ» در اين مرحله، عبارت را تغيير داده و به جاى‌ «خلقنا» لفظ «انشأناه» را به كار برده است. از اين آفرينش جديد به «خلقاً آخر» تعبير مى‌‏كند، يعنى‌ آخرين مرحله‌ی خلقت انسان با مراحل سابق آن تفاوت كامل دارد.
از اين آيه استفاده مى‌‏شود كه آخرين مرحله‌ی وجود انسان (صورت و نفس) برتر و كامل‏تر از مراحل سابق است.
در فلسفه نيز به اثبات رسيده است كه روح انسان موجودى‌ است مجرد از ماده كه آثار غير مادى‌ بر آن مرتب مى‌‏شود. هم چنين اثبات شده كه صورت مادى‌ در اثر حركت جوهرى‌ به يك امر ملكوتى‌ و غير مادى‌ تبديل مى‌‏گردد.
لذا چون اين موضوع بسيار شگفت‏آور بوده، خدا در قرآن اين عمل مهم را مورد ستايش قرار داده و فرموده:

«فَتَبارَكَ اللهُ أَحْسَنُ الخالِقِينَ».
در آيه‌ی ديگر نيز داستان خلقت انسان، چنين تشريح شده:
خدايى‌ كه هرچه را آفريد نيكو آفريد و آفرينش انسان را از گل آغاز كرد. سپس نسل او را از آبى‌ بى‌‏ارزش پديد آورد. آن گاه آن را به كمال بياراست و از روح [منسوب به‏] خود در آن بدميد و برايتان گوش و چشم و قلب قرار داده ولى‌ كم سپاس مى‌‏گوييد.[2]
در اين آيه به سه نكته مهم اشاره شده است:
1. وقتى‌ نفخ روح در پيكر انسان انجام گرفت كه بدن تكامل يافته و استعداد پذيرش روح را كسب نموده بود كه در قرآن به «سواه» تعبير شده است.
2. خداى‌ متعال روح انسان را به خودش نسبت داده و فرموده: از روح خودم در آن دميدم تا به مقام والاى‌ او اشاره نمايد.
3. انسان به عنوان موجودى‌ معرفى‌ شده است كه داراى‌ گوش و چشم و قلب (روح) است. از آن جا كه ابزار كسب علم، يعنى‌ گوش و چشم و قلب در وجودش نهاده شده مى‌‏تواند كسب دانش كند و از ساير موجودات برترى‌ يابد. اين موجود خاكى‌ و ملكوتى‌، چون از امتيازهاى‌ مذكور برخوردار بوده لياقت آن را يافته كه مسجود فرشتگان قرار گيرد.
قرآن نيز مى‌‏گويد:
چون آفرينش انسان را به كمال بردم و از روح [منسوب به‏] خودم در آن دميدم پس در برابر او به سجده بيفتيد.[3]
انسان در قرآن به دو گونه‌ی ظاهراً متضاد توصيف شده است: از يك طرف مورد ستايش و تكريم قرار گرفته و بر ساير موجودات برترى‌ يافته است:
همانا فرزندان آدم را گرامى‌ داشتيم و بر دريا و خشكى‌ سوار كرديم، از چيزهاى‌ پاك و خوب روزى‌ داديم و بر بسيارى‌ از مخلوقات برترى‌ بخشيديم.[4]
انسان در اثر خلقت ويژه‌‏اش مى‌‏تواند به علومى‌ دست يابد كه فهم آن حتى‌ براى‌ فرشتگان مقرب الهى‌ نيز امكان‏پذير نيست.
قرآن در اين باره مى‌‏فرمايد:
خدا همه‌ی اسما (حقايق اشيا) را به آدم آموخت، سپس آنها را بر فرشتگان عرضه كرد و گفت: اگر راست مى‌‏گوييد از اسماى‌ اينان خبر دهيد، گفتند: تو منزهى‌، جز آن‏چه را تو به ما آموخته‏اى‌ نمى‌‏دانيم، تويى‌ دانا و حكيم. خدا به آدم گفت: اسما را به فرشتگان بگو، وقتى‌ آدم آنها را به فرشتگان خبر داد خدا گفت: آيا به شما نگفتم من غيب آسمان و زمين را مى‌‏دانم و از آن‏چه ظاهر مى‌‏سازيد يا پنهان مى‌‏داريد اطلاع دارم.[5]
در جاى‌ ديگر مى‌‏فرمايد:
و چون پروردگارت به فرشتگان گفت: من در زمين خليفه‌‏اى‌ قرار مى‌‏دهم گفتند: آيا كسى‌ را خليفه مى‌‏كنى‌ كه در زمين فساد مى‌‏كند و خون‏ها مى‌‏ريزد و حال آن كه ما تو را تسبيح و تقديس مى‌‏كنيم؟ خدا فرمود: من چيزى‌ مى‌‏دانم كه شما نمى‌‏دانيد.[6]
انسان در اين آيات به عنوان موجودى‌ ارزشمند و خليفه‌ی خدا در زمين و نيز موجودى‌ كه استعداد و توان علمى‌ او به حدى‌ است كه از فرشتگان مقرب الهى‌ نيز برتر و عالى‌‏تر است، معرفى‌ شده است تا آن حد كه فرشتگان در برابر مقام عالى‌ او به سجده افتادند.
از طرف ديگر همين انسان، در قرآن مورد نكوهش قرار گرفته و به بدى‌‏هايش اشاره شده است:
همانا انسان حريص و ناشكيبا آفريده شده، هرگاه شرى‌ به او رسد بى‌‏قرارى‌ مى‌‏كند و چون مالى‌ به دستش افتد بخل مى‌‏ورزد.[7]
و مى‌‏فرمايد:
آدمى‌ ناتوان آفريده شده است.[8]
و مى‌‏فرمايد:
همانا انسان طغيان مى‌‏كند، هرگاه كه خويشتن را بى‌‏نياز بيند.[9]
آدمى‌ شر خود را مى‌‏طلبد چنان كه خير خود را مى‌‏جويد، انسان شتابزده است.[10]
آدمى‌ ستمكار است و نعمت‏ها را پنهان مى‌‏كند.[11]
اگر به انسان رحمتى‌ بچشانيم، آن گاه از او بازگيريم انسان نااميد و فراموش‏كار است و اگر پس از سختى‌ و رنج نعمتى‌ به او بچشانيم مى‌‏گويد: ناگوارى‌‏ها از من دور شده است، زيرا انسان زود شادمان مى‌‏شود و فخركننده است.[12]
بگو اگر شما مالك همه‌ی خزينه‏‌هاى‌ پروردگار بوديد از ترس ندارى‌، امساك مى‌‏كرديد، زيرا آدمى‌ بخيل است.[13]
باز دو گونه توصيفِ متضادِ انسان اين‏گونه است: از يك طرف داراى‌ روح مجرد ملكوتى‌ است، لياقت كسب دانشى‌ را دارد كه از فرشتگان ساخته نيست، خليفة الله است، مسجود ملائكه واقع شده، خدا او را گرامى‌ داشته و بر موجودات ديگر برترى‌ داده است، فطرت او بر توحيد بنا شده و كمال آشناست. و از سوى‌ ديگر به عنوان ظلوم، كفور، يؤوس، جهول، هلوع، جزوع، منوع، ضعيف، عجول، فِرح، فخور، قتور و طغيانگر معرفى‌ شده است.
در احاديث نيز انسان به همين دو گونه معرفى‌ شده است. اكنون اين سؤال مطرح است كه در جمع ميان اين دو دسته آيات و احاديث چه بايد گفت؟
جواب اين است كه انسان موجودى‌ است با دو نوع سرشت كه دو مرتبه‌ی وجودى‌ دارد: نيمى‌ از سرشت او از نور و نيمى‌ ديگر از ظلمت است. انسان با اين كه يك حقيقت بيش نيست، اما دو جنبه دارد: جنبه‌ی حيوانى‌ و جنبه‌ی انسانى‌.
از يك طرف تمايلات حيوانى‌ در وجودش نهاده شده است و مورد نكوهش قرار گرفته است.
از طرف ديگر داراى‌ نفس مجرد ملكوتى‌ است. روح او نفخه‏اى‌ است الهى‌ كه با عالم قدس سنخيت و ارتباط دارد و همه‌ی خيرات، فضائل، مكارم و خوبى‌‏ها از همين‏جا سرچشمه مى‌‏گيرند، به همين جهت مورد تكريم قرار گرفته و مسجود ملائكه واقع شده است. انسان در اثر همين خلقت ويژه مى‌‏تواند به تمايلات حيوانى‌ گرايش پيدا كند و جنبه‌ی حيوانيت خود را تقويت نمايد كه در نتيجه جنبه‌ی انسانى‌ او تضعيف خواهد شد. هم‌چنين مى‌‏تواند به فضائل و مكارم انسانى‌ توجه كند و خواسته‏هاى‌ حيوانى‌ را تعديل و كنترل نمايد. انتخاب هر كدام در اختيار انسان است.


خودآزمایی

 

1- آخرين مرحله‌ی وجود انسان (صورت و نفس) کدام است؟
2- دو گونه توصيفِ متضادِ انسان را شرح دهید.

 

پی نوشت ها


[1]. مؤمنون (23) آيات 12 ـ 14: «وَلَقَدْ خَلَقْنا الإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ * ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِى‌ قَرارٍ مَكِينٍ * ثُمَّ خَلَقْنا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنا العَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنا المُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنا العِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللهُ أَحْسَنُ الخالِقِينَ».
[2]. سجده (32) آيات 7 ـ 9: «الَّذِى‌ أَحْسَنَ كُلَّ شَى‌‏ءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الإِنْسانِ مِنْ طِينٍ * ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ * ثُمَّ سَوّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ وَجَعَلَ لَكُم السَّمْعَ وَالأَبْصارَ وَالأَفْئِدَةَ قَلِيلاً ما تَشْكُرُونَ».
[3]. حج (22) آيه 29: «فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِى‌ فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ».
[4]. اسراء (17) آيه 70: «وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِى‌ آدَمَ وَحَمَلْناهُمْ فِى‌ البَرِّ وَالبَحْرِ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلى‌‏ كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً».
[5]. بقره (2) آيات 31 ـ 33: «وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى‌ المَلائِكَةِ فَقالَ أَنبِئُونِى‌ بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ * قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أنْتَ الْعَلِيمُ الحَكِيمُ * قالَ ياآدَمُ أَنبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّى‌ أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمواتِ وَالْأَرضِ وَأَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما كُنتُمْ تَكْتُمُونَ».
[6]. بقره (2) آيه 30: «وَ إِذ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّى‌ جاعِلٌ فِى‌ الْأَرضِ خَلِيفَةً قالُوا أتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّى‌ أعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ».
[7]. معارج (70) آيه 19: «إِنَّ الإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً * إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً * وَ إِذا مَسَّهُ الخَيْرُ مَنُوعاً».
[8]. نساء (4) آيه 28: «خُلِقَ الإِنْسانُ ضَعِيفاً».
[9]. علق (96) آيه 6: «كَلّا إِنَّ الإِنْسانَ لَيَطْغى ‌‏* أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى‌‏».
[10]. اسراء (17) آيه 11: «وَيَدْعُ الإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكانَ الإِنْسانُ عَجُولاً».
[11]. ابراهيم (14) آيه 34: «إِنَّ الإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفّارٌ».
[12]. هود (11) آيه 9 ـ 10: «وَلَئِنْ أَذَقْنَا الإِنْسانَ مِنّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْناها مِنْهُ إِنَّهُ لَيَؤُوسٌ كَفُورٌ * وَلَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئاتُ عَنِّى‌ إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ».
[13]. اسراء (17) آيه 100: «قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّى‌ إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإنْفاقِ وَكانَ الإِنْسانُ قَتُوراً».

دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدایت
آیت الله ابراهیم امینی

ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر: