کد مطلب: ۵۴۲۵
تعداد بازدید: ۳۵
تاریخ انتشار : ۱۷ ارديبهشت ۱۴۰۱ - ۱۲:۵۸
اسلام و تعلیم و تربیت | ۱
یكى‌ از مهم‏ترین ویژگى‌‏هاى‌ انسان، تربیت پذیرى‌ است كه از آغاز پیدایش شروع شده و در طول تاریخ ادامه داشته و خواهد داشت. تعلیم و تربیت یك نشو و نماى‌ مداوم انسانى‌ است كه نسل بزرگ‏تر حاصل آموخته ‏ها و تجربه ‏هاى‌ خود و گذشتگان را به نسل كوچكتر منتقل مى‌‏سازد.

مقدّمه


مهم‏ترین هدف رسالت پیامبران، به ویژه پیامبر گرامى‌ اسلام(ص) تعلیم و تربیت انسان‏ها بوده است. در قرآن كریم مى‌‏فرماید: همانا كه خدا بر مؤمنان منّت نهاد كه رسولى‌ از خودشان را فرستاد تا آیات خدا را برایشان بخواند و نفوس آنان را از آلودگى‌‏ها پاك سازد و به آنان كتاب و حكمت بیاموزد.[1]
یكى‌ از مهم‏ترین ویژگى‌‏هاى‌ انسان، تربیت پذیرى‌ است كه از آغاز پیدایش شروع شده و در طول تاریخ ادامه داشته و خواهد داشت. تعلیم و تربیت یك نشو و نماى‌ مداوم انسانى‌ است كه نسل بزرگ‏تر حاصل آموخته ‏ها و تجربه ‏هاى‌ خود و گذشتگان را به نسل كوچكتر منتقل مى‌‏سازد. ترقى‌ و تكامل و تمدن انسان‏ها در ابعاد مختلف، معلول همین تعلیم و تربیت عمومى‌ است.
تعلیم و تربیت تا سالیان دراز یك حرفه نبود و مسئولان خاصى‌ نداشت، بلكه پدران و مادران و بزرگان قبیله این وظیفه مهم را انجام مى‌‏دادند. با ازدیاد نسل انسانى‌ و توسعه علوم و فنون مسئله‌ی تعلیم و تربیت پیچیده‏تر و دشوارتر شد، به گونه‌‏اى‌ كه مشكلات آن، بدون برنامه‏ریزى‌ و كار دقیق كارشناسى‌ امكان نداشت.
پیرو آن، گروهى‌ از دانشمندان بر آن شدند تا اوقات خود را در مسائل و مشكلات تعلیم و تربیت صرف كنند و به تحقیق و پژوهش بپردازند. و نتیجه‏هاى‌ تحقیقات خود را به صورت شفاهى‌ یا تألیف كتاب در اختیار اولیا و مربیان قرار دهند. كارشناسانى‌ به وجود آمدند و هزاران كتاب نوشته شد و تعلیم و تربیت به صورت یك دانش و حرفه درآمد.
طبعاً در میان دانشمندان این فن، در موضوعات و شیوه‌‏هاى‌ تربیتى‌، اختلاف نظرهایى‌ پیدا شد و مكتب‏هاى‌ مختلف تربیتى‌ به وجود آمد. ما در این فرصت كوتاه نمى‌‏توانیم به نقد و بررسى‌ آن مكتب‏ها بپردازیم، اما به صورت كوتاه عرض مى‌‏كنم كه همه این مكتب‏ها در این جهت اشتراك دارند كه جنبه‌ی مهم انسانیت را نادیده گرفته و او را جز حیوانى‌ تكامل یافته نمى‌‏دانند كه با مرگ نابود خواهد شد. در آفرینش او هدفى‌ جز لذت جویى‌ و ادامه‌ی زندگى‌ دنیوى‌ چیزى‌ وجود ندارد. با چنین دیدگاهى‌، براى‌ تعلیم و تربیت او برنامه‏ریزى‌ مى‌‏كنند.
اسلام نیز در تعلیم و تربیت انسان‏ها مكتب خاصى‌ دارد كه از نوع جهان بینى‌ و انسان‏شناسى‌ او سرچشمه مى‌‏گیرد. مكتب تربیتى‌ اسلام بر اصول و مبانى‌ زیر كه با براهین قطعیه به اثبات رسیده استوار گشته است:
1. جهان آفریدگارى‌ دارد كه آن را آفریده و اداره مى‌‏كند.
2. انسانیت انسان در جسم عنصرى‌ و نامى‌ و نفس حیوانى‌ و غرائز و احساسات آن خلاصه نمى‌‏شود. بلكه علاوه بر آن‏ها داراى‌ روحى‌ مجرد و ملكوتى‌ است كه با مردن نابود نمى‌‏شود، بلكه از این جهان به جهان آخرت انتقال مى‌‏یابد.
3. آفرینش انسان بى‌‏هدف و لغو نیست. بدین هدف آفریده شده تا با علم و عمل صالح و اخلاق نیك روح انسانى‌ خود را پرورش و تكامل دهد و براى‌ زندگى‌ خوب و نورانى‌ جهان پس از مرگ آماده سازد.
4. براى‌ انسان‏ها جهان دیگرى‌ مقرر شده تا افراد صالح و نیكوكار به پاداش نیك برسند و تبهكاران كیفر ببینند.
5. انسان در همین جهان دو زندگى‌ دارد: یكى‌ زندگى‌ دنیوى‌ كه مربوط به جسم و نفس حیوانى‌ اوست، دیگرى‌ زندگى‌ باطنى‌ كه مربوط به روح انسانى‌ اوست، انسان در همین جهان در باطن ذات خود یا به سوى‌ كمال و جمال و نورانیت مطلق سیر و صعود مى‌‏كند، یا به سوى‌ حیوانیت و ظلمات تنزل مى‌‏نماید. این دو نوع زندگى‌ از نوع عقاید، اخلاق و كردار انسان‏ها سرچشمه مى‌‏گیرند.
بنابراین، در مكتب تربیتى‌ اسلام جنبه‏هاى‌ مختلف جسمانى‌، نفسانى‌ و روحانى‌ انسان و حیات دنیوى‌ و باطنى‌ نیز مورد عنایت قرار مى‌‏گیرند.
ناگفته نماند كه اصول مكتب تربیتى‌ اسلام روشن است؛ ولى‌ شیوه ‏ها و روش‏هاى‌ تربیتى‌ به طور تفصیل، بدان گونه كه در كتاب‏هاى‌ تعلیم و تربیت آمده بیان نشده است. البته در قرآن و احادیث به برخى‌ شیوه‏ها اشاره شده است. مانند گفت و گو و استدلال. پند و نصیحت، بحث و جدال، نشان دادن الگو، نرمش و مدارا، تشویق، تنبیه، احسان در برابر بدرفتارى‌، بخشش و گذشت، احترام، محبت، ولى‌ این مقدار در حل مشكلات پیچیده و دشوار تربیتى‌ كافى‌ به نظر نمى‌‏رسد. در این باره ناچاریم از كتاب‏هاى‌ تربیتى‌ كه حاصل تجربه‏ها و پژوهش‏هاى‌ كارشناسان است استفاده كنیم، ولى‌ باید همواره به چند نكته مهم توجه داشته باشیم:
1. نویسندگان و كارشناسان علوم تربیتى‌ تنها به بعد جسمانى‌ و حیوانى‌ تربیت شوندگان نظر دارند و غالباً از بعد انسانى‌ و آثار و لوازم آن غفلت دارند. باید مراقب باشیم رهنمودهاى‌ آنان به جنبه انسانى‌ و حیات باطنى‌ آنان لطمه‏اى‌ وارد نسازد.
2. دانشمندان علوم تربیتى‌ به همه چیز حتى‌ اخلاق از دید زندگى‌ دنیوى‌ مى‌‏نگرند و از تأثیرات نفسانى‌ آن‏ها غفلت دارند، باید مراقب باشیم تربیت شوندگان به‏ مادى‌‏نگرى‌ صرف كشیده نشوند.
3. این دانشمندان در پرورش انسان تنها به عمل مى‌‏نگرند و از عقیده و نیت غفلت دارند و این یك اشتباه است. كوتاه سخن این كه آراء تربیتى‌ این دانشمندان قابل استفاده است و نمى‌‏توان یك سره آن‏ها را مردود شمرد، ولى‌ نه در همه جا و براى‌ همه كس، بلكه بهره‏‌گیرى‌ از آن‏ها نیاز به یك نوع كارشناسى‌ اسلامى‌ دارد تا آن‏ها را با ضوابط و معیارهاى‌ اسلامى‌ بسنجد و اصلاح و تكمیل كند.
در پایان تذكر این نكته را لازم مى‌‏دانم: در كتاب‏هاى‌ حدیث احادیثى‌ دیده مى‌‏شود كه به برخى‌ از شیوه‏هاى‌ تربیتى‌ سفارش مى‌‏كند، ولى‌ نمى‌‏توان به طور مطلق، در همه جا نسبت به هركس معتبر و قابل عمل دانست، زیرا برخى‌ از آن‏ها ضعیف هستند و حجیت شرعى‌ ندارند و نمى‌‏توان به طور قطع آن‏ها را به اسلام نسبت داد. اگر هم از لحاظ سند صحیح باشند باز هم نمى‌‏توان آن‏ها را در همه جا و نسبت به هر مورد معتبر و قابل عمل دانست. بهره‏گیرى‌ از احادیث تربیتى‌ نیز نیاز به كارشناسى‌ تربیتى‌ اسلامى‌ دارد.
مثلاً اگر در حدیثى‌ كتك زدن را به عنوان یك وسیله و شیوه‌ی تربیتى‌ معرفى‌ كرده نمى‌‏توان و نباید آن را كلى‌ و در همه جا و براى‌ هر كس مفید و قابل عمل دانست، زیرا در برخى‌ موارد نه تنها مفید نخواهد بود، بلكه ممكن است نتیجه‌ی معكوس داشته باشد.


خودآزمایی


1- مهم‏ترین هدف رسالت پیامبران چیست؟
2- مكتب تربیتى‌ اسلام بر کدام اصول و مبانى‌ استوار گشته است؟ نام ببرید.
3- توضیح دهید که انسان در همین جهان چند نوع زندگى‌ دارد؟

 

پی‌نوشت‌ها

 

[1]. آل عمران (3) آیه‌ی 164: «ولقد منّ الله على‌ المؤمنین اذبعث فیهم رسولاً من انفسهم یتلوا علیهم آیاته و یزكّیهم و یعلم الكتاب و الحكمة».

دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدایت
آیت الله ابراهیم امینی
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر: