کد مطلب: ۳۳۳۹
تعداد بازدید: ۲۴۷۸۸
تعداد نظرات: ۵ نظر
تاریخ انتشار : ۱۷ اسفند ۱۳۹۸ - ۰۷:۲۶
شرح دعای مکارم‌الاخلاق| ۶۹
لازمه‌ی توکّل بر خدا این است که بنده در مسیر اطاعت حضرت حق قدم بردارد و در این طریق از او مدد بخواهد. لذا در آیات متعدّدی از قرآن کریم، راه خروج از مشکلات، آسان شدن امور و پیدا کردن مسیر درست، مشروط به تحصیل تقوا شده است.
امام سجّاد علیه السّلام در ادامه‌ی دعای مکارم الاخلاق می فرمایند: «وَ اعْصِمْنِي مِنَ الْفَخْر». و مرا از فخر و بالیدن (به خود) حفظ فرما.
 

معنی لغوی عَصْم و فَخْر


«اعصمنی» فعل امر از مصدر «عَصْم» است. کلمات عصمت و معصوم و ... نیز از این ماده ساخته شده اند. در ترجمه و توضیح این کلمه در لغت چنین آمده: «عَصَمَهُ: اللّهُ مِنَ الْمَكْرُوهِ (يَعْصِمُهُ) مِنْ بَابِ ضَرَبَ حَفِظَهُ وَ وَقَاهُ». خداوند او را از مکروه (امور ناخوشایند) حفظ کرد و نگاه داشت.[1] بنا بر این عَصْم به معنای حفظ کردن و نگه داشتن است. خداوند متعال پس از آن که در روز غدیر به رسول خود دستور ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علی علیه السّلام را می دهد، در ادامه‌ی آن می فرماید: «... وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ...». و خداوند تو را از (آسیب) مردم حفظ می کند.[2] لذا با توجه به معنای لغوی ذکر شده معنای کلمه‌ی «اعصمنی» عبارت است از: «مرا حفظ کن».
امّا در باره‌ی معنای لغوی «فخر»، در مجمع البحرین چنین آمده: «و هو المباهاة بالمكارم و المناقب من حسب و نسب و غير ذلك». فخر: مباهات و بالیدن به مکارم و مناقب مثل حَسَب و نَسَب و غیر آن ‏است.[3] بنا بر این معنای دعای امام علیه السّلام از این قرار است: «مرا از مباهات و بالیدن به خود حفظ فرما».
 

کمک خواستن از خداوند


ممکن است برای برخی سؤالی پیش آید که اگر پرهیز از گناه -مثل پرهیز از فخر و مباهات به خود – وظیفه و تکلیف انسان است، دیگر درخواست مراقبت و محافظتِ خداوند از بنده در برابر گناهان چه معنایی دارد؟ در پاسخ می گوییم، معنای توکّل به پروردگار متعال همین است که بنده بدون نصرت و یاری پروردگار، از خود قدرتی ندارد تا در برابر گناهان و مصائب استقامت نموده و مسیر کمال را در پیش بگیرد، چنان چه در ذکر شریف «حوقله» به درگاه خداوند عرضه می داریم: «لا حولَ و لا قوّةَ الّا بالله»، یعنی هیچ نیرو و توانی نیست مگر آن که از جانب خداوند افاضه می شود. شیطان دشمن قسم خورده‌ی بنی آدم است و با تجربه‌ی چند هزار ساله در گمراه کردن انسان ها و شناسایی نقاط ضعف و قوّت ایشان، از قدرت زیادی در این مسیر برخوردار گشته است. مقابله با او و مصونیت از دام هایش برای بندگان ضعیف و ناتوان، امری دشوار و یا به عبارت بهتر و صحیح تر غیرممکن است. لذا برای مقابله‌ی با او باید به قدرت و نیرویی ورای قدرت او پناه برد تا با نصرتش بتوان بر ابلیس و جنودش پیروز شد. این نیروی برتر تنها خداوند تبارک و تعالی است.
سیّد بن طاووس برای مدد گرفتن از خداوند متعال در برابر اغواگری ها و دام های شیطان، دعایی را نقل می کند که کاملاً بدین معنا تصریح دارد: «اللَّهُمَّ إِنَّ إِبْلِيسَ عَبٌدِ مِنْ عَبِيدِكَ يَرَانِي‏ مِنْ‏ حَيْثُ‏ لَا أَرَاهُ وَ أَنْتَ تَرَاهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَرَاكَ وَ أَنْتَ أَقْوَى عَلَى أَمْرِهِ كُلِّهِ وَ هُوَ لَا يَقْوَى عَلَى شَيْ‏ءٍ مِنْ أَمْرِكَ اللَّهُمَّ فَأَنَا أَسْتَعِينُ بِكَ عَلَيْهِ يَا رَبِّ فَإِنِّي لَا طَاقَةَ لِي بِهِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ لِي عَلَيْهِ إِلَّا بِكَ يَا رَبِّ اللَّهُمَّ إِنْ أَرَادَنِي فَأَرِدْهُ وَ إِنْ كَادَنِي فَكِدْهُ وَ اكْفِنِي شَرَّهُ وَ اجْعَلْ كَيْدَهُ فِي نَحْرِهِ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِينَ». خدایا! به درستی که ابلیس بنده ای از بندگان توست، مرا می بیند از آن جایی که من او را نمی بینم و تو او را می بینی از جایی که او نمی تواند تو را ببیند. و تو نسبت به تمام کارهای او قوی تری و او در برابر تمام امور تو هیچ قدرتی ندارد. خدایا! پس من در برابر او از تو کمک می خواهم، ای پروردگار من! به درستی که من قدرتی در برابر او ندارم و هیچ توان و قدرتی برای من در مقابل او نیست مگر به سبب تو ای پروردگارم! خدایا! اگر مرا (برای گمراه کردن) اراده نموده است، پس تو او را اراده نمای و اگر در صدد مکر و فریب من است، تو او را به مکر خود مبتلا کن و مرا از شرّ او کفایت نموده و نیرنگ او را در گردنش بیانداز (به خودش بازگردان)، به سبب رحمتت ای مهربان ترین مهربانان و بر محمّد و خاندان پاک او درود بفرست.[4]
در نتیجه بنده باید در تمام امور و شئون زندگی خود، پیوسته از خدای عزّ و جلّ کمک بخواهد و از او مدد بگیرد که بی مدد او نمی توان قدم از قدم برداشت. آیات متعدّد و فراوانی در قرآن کریم دستور به توکّل و مدد گرفتن از خدای متعال می دهد و می فرماید: «... فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ». امّا هنگامى كه تصميم گرفتى، (قاطع باش! و) بر خدا توكّل كن! زيرا خداوند متوكّلان را دوست دارد.[5] تصمیم به انجام کارها باید همراه با توکّل به خدا باشد تا به ثمر بنشیند. پس هرگاه تصمیم بر ترک گناه گرفتیم، هر گاه خواستیم دامن خود را از آلودگی فخر مصون بداریم، باید که از خداوند قادر متعال مدد بگیریم چنان که قرآن کریم فرموده است: «وَ إِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ». و هر گاه وسوسه ‏اى از شيطان به تو رسد، به خدا پناه بر كه او شنونده و داناست.[6] نتیجه‌ی توکّل بر خدا را قرآن کریم به وضوح بیان نموده است، آن جا که می فرماید: «وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ». و هر كس بر خدا توكّل كند، كفايت امرش را مى ‏كند خداوند فرمان خود را به انجام مى ‏رساند.[7] به همین دلیل خداوند متعال به مؤمنین دستور می دهد تا تنها بر او توکّل کنند: «اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ». خداوند كسى است كه هيچ معبودى جز او نيست، و مؤمنان بايد فقط بر او توكّل كنند.[8]
ای دل بیا توکّل خود بر خدا کنیم/ در موج ها تکیه بر این ناخدا کنیم
البته معنای توکّل این نیست که بنشینیم و دست روی دست بگذاریم و همه‌ی کارها را به پروردگار متعال محوّل کنیم، بلکه منظور از توکّل به ذات مقدّسش این است که، با اعتماد به خداوند، و تکیه بر قدرت لایزال و بی بدیلش و مدد گرفتن از او، تمامی کارها و تصمیمات خود را آغاز کرده و تا پایان انجامشان، از توکّل و توجّه به او غافل نگردیم.
گر توکّل می کنی در کار کن/ کِشت کن پس تکیه بر جبّار کن
بنا بر این توکّل همیشه با دو نکته‌ی مهم همراه است: 1- تلاش و سعی انسان توکّل کننده، چراکه خداوند حکیم می فرماید: «وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعى». و اين كه براى انسان بهره ‏اى جز سعى و كوشش او نيست.[9] 2- تقوا داشتن و پرهیز از گناه و عصیان خداوند متعال. کاملاً روشن است که توکّل به خدا در طریق انجام گناه و نافرمانی از او اصلاً معنی ندارد، مثل این که دزدی برای موفّق شدن در دزدی خود و گیر نیفتادن در دام پلیس به خداوند متعال توکّل کرده و از او کمک بخواهد.
بنا بر این لازمه‌ی توکّل بر خدا این است که بنده در مسیر اطاعت حضرت حق قدم بردارد و در این طریق از او مدد بخواهد. لذا در آیات متعدّدی از قرآن کریم، راه خروج از مشکلات، آسان شدن امور و پیدا کردن مسیر درست، مشروط به تحصیل تقوا شده است. به عنوان مثال خداوند متعال در این آیات فرموده است: «وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً». و هر كس تقواى الهى پيشه كند، خداوند راه نجاتى براى او فراهم مى ‏كند.[10] «وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْراً». و هر كس تقواى الهى پيشه كند، خداوند كار را بر او آسان مى ‏سازد.[11] «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَ يُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ». اى كسانى كه ايمان آورده ‏ايد! اگر از (مخالفت فرمان) خدا بپرهيزيد، براى شما وسيله ‏اى جهت جدا ساختن حق از باطل قرار مى ‏دهد (روشن‏ بينى خاصّى كه در پرتو آن، حق را از باطل خواهيد شناخت) و گناهانتان را مى ‏پوشاند و شما را مي آمرزد و خداوند صاحب فضل و بخشش عظيم است.[12]
‏نتیجه آن که در مسیر بندگی خدا، توکّل و تقوا ضروری و راه گشاست. به همین دلیل امام زین العابدین علیه السّلام برای مصون ماندن از گناهانی چون فخر و به خود بالیدن، به خدا توکّل کرده و خود را در حِصن (دژ مستحکم) او قرار می دهد.
و چه خوش سروده است ملّا محسن فیض کاشانی:
اين جهان را غير حق پروردگارى هست نيست/ هيچ ديّارى به ‏جز حق در ديارى هست نيست‏
عارفان را جز خدا با كس نباشد الفتى/ عاشقان را غير ذكر دوست كارى هست نيست‏
دل به عشق حق ببند از غير حق بيزار شو/ غير عشق حق و حق كارى و بارى هست نيست‏
مست حق شو تا كه باشى هوشيار وقت خود / غير مستش در دو عالم هوشيارى هست نيست‏
اختيار خود به او بگذار و بگذر ز اختيار/ بنده را جز اختيارش اختيارى هست نيست‏
گر غمى دارى بيار و عرض كن بر لطف او/ خستگان را غير لطفش غمگسارى هست نيست‏
عمر آن باشد كه صرف طاعت و تقوا شود/ جز زمان بندگى ليل و نهارى هست نيست‏
بى‏غمانى را كه جز تن پرورى كارى نبود/ بنگر اندر دستشان از تن غبارى هست نيست‏
ادامه‌ی این بحث را ان شاء الله در مقاله‌ی بعد دنبال خواهیم کرد.
 

خودآزمایی


1- آیا کمک خواستن از خداوند در پرهیز از گناهان درست است؟
2- دو  نکته‌ی مهم و اساسی در توکّل کردن به خدا چیست؟
 

پی‌نوشت‌ها 

 
[1] المصباح المنیر ج 2 ص 414.
[2] سوره مائده/ آیه 67.
[3] مجمع البحرین ج 3 ص 436.
[4] المجتنى من الدعاء المجتبى ص 19.
[5] سوره آل عمران/ آیه 159 (ترجمه مکارم).
[6] سوره اعراف/ آیه 200 (ترجمه مکارم).
[7] سوره طلاق/ آیه 3 (ترجمه مکارم).
[8] سوره تغابن/ آیه 13 (ترجمه مکارم).
[9] سوره نجم/ آیه 39 (ترجمه مکارم).
[10] سوره طلاق/ آیه 2 (ترجمه مکارم).
[11] همان/ آیه 4.
[12] سوره انفال/ آیه 29 (ترجمه مکارم).

دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدایت
مسلم زکی‌زاده
نظرات بینندگان
انتشار یافته: ۵
در انتظار بررسی: ۵
غیر قابل انتشار: ۱
ناشناس
|
Iran, Islamic Republic of
|
۲۲:۱۷ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۱
3
14
سلام مشکل دارم دعا کنی
ناشناس
|
Iran, Islamic Republic of
|
۲۰:۵۹ - ۱۳۹۹/۰۷/۱۴
4
17
خدایا ب غیرت ابوالفضل العباس (ع)
بحرمت موی سفید اباعبدالله (ع)
ب آبروی زینب کبری (س)
ب بیقراری رقیه ی امام حسین (ع)
ب بدن اربا اربای علی اکبر (ع)
ب این شبهای عزیز قسمت میدم دست همه جوانها رو بگیر ب آبروی مومنین دست منو هم بگیر خیلی محتاجم دلم برات تنگ شده خدا جونم
محمد
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۴:۴۲ - ۱۳۹۹/۰۹/۱۸
2
6
تشکر از توضیحات خوب شما.
سلامت و سربلند باشید
حدیث
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۴:۳۴ - ۱۳۹۹/۱۰/۰۸
2
7
خدایا
خداجونم ،خودت میدونی مشکلات زیادی دارم که قابل حل شدن نیستن ،ولی ازت خواهش میکنم توی مشکلاتم کمکم کنی تا بتونم حلشون کنم ،
خدایا تنها چیزی که ازت میخوام اینکه کمکم کنی که تو همه درسام و مراحل زندگیم موفق باشم ،خدایا من تو این یه هفته خیلی بهت نیاز دارم ،کمکم کن
ناشناس
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۰:۴۲ - ۱۳۹۹/۱۱/۲۵
0
2
سلام تشکر خدا خدای لحظه های سخت با تمام وجود از او بخواهیم او توانایی حل مشکلات ما را دارد خدا از تو کمک میخواهم در این شرایط خیلی سخت
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر: